Thổ Nhĩ Kỳ Quật Khởi

Hùng Tâm - Hồ Sơ Người-Việt Ngày 151208

Những nguyên nhân sâu xa của một chuyển động mới

 * Hai Tổng thống Nga-Thổ, Putin và Erdogan, một xanh một đỏ *

Khi Hoa Kỳ đang bị chấn động vì vụ nổ súng tại San Bernardino thì hôm Thứ Năm mùng ba Tháng 12, Tổng thống Vladimir Putin long trọng đọc bài diễn văn về tình hình Liên bang Nga trước Lưỡng viện Quốc hội.

Trong thông điệp quan trọng nhất năm, ông Putin đề cập tới cuộc chiến chống khủng bố, hồ sơ Ukraine, tình hình kinh tế, v.v… nhưng không che giấu được sự giận dữ với Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ (Turkey) về việc một oanh tạc cơ Nga bị Thổ bắn hạ vào tháng trước. Điều đáng chú ý hơn là Putin lại mai mỉa: “Chúng ta đã chuẩn bị hợp tác với Thổ trong nhiều vấn đề nhạy cảm nhất của thế giới và còn muốn tiến xa hơn các đồng minh của Thổ. Thượng đế Allah biết tại sao họ lại làm như vậy. Có lẽ Allah quyết định trừng phạt đám lãnh đạo xứ Thổ bằng cách làm cho họ mất tỉnh táo”. Giọng ai oán như một người bị tình phụ vậy!

Sau bài trình bày về cuộc cờ Nga-Thổ trên cột báo này vào tháng trước, Hồ Sơ Người-Việt sẽ tìm hiểu tiếp về quan hệ éo le giữa Liên bang Nga và Thổ Nhĩ Kỳ vì nhiều nguyên nhân sâu xa hơn vụ chiếc Sukhoi bị bắn hạ.

Thổ Nhĩ Kỳ Trấn Ải

Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ (Turkey) là quốc gia còn lại của Đế quốc Ottoman được thành lập từ 1299 và bị tan rã sau Thế chiến I, từ năm 1919 đến 1921.

Qua Thế chiến II (1939-1945), xứ Thổ cố gom lại các mảnh vụn của một đế quốc tiêu vong, lại gặp quá nhiều khó khăn kinh tế nên tránh bị lôi vào trận chiến của liệt cường. Thổ giữ thế trung lập. Nhưng sau khi Thế chiến kết thúc, đúng 70 năm trước, vào năm 1946, xứ Thổ bỗng giật mình vì một đòi hỏi của Liên bang Xô viết. Hồ Sơ Người-Việt phải khởi sự từ chuyện đó thì mới hiểu chuyện nay.

Ít ai để ý là 10 năm trước đấy, khi Đức quốc xã của Hitler tấn công vùng Phi quân sự Rhineland và Phát xít Ý của Mussolini tỏ ý muốn chiếm đóng khu vực Anatolia (Tiểu Á, vùng đất Á Châu của nước Thổ), Chính quyền Thổ lo ngại và yêu cầu các nước cùng duyệt lại chính sách quản trị các eo biển Dardanelles và Bosporus trong khu vực, bằng quy chế kiểm soát quân sự.

Đấy là nguồn gốc của văn kiện gọi là Công ước Montreux (tên một thành phố của xứ Thụy Sĩ trung lập) ký kết ngày 20 Tháng Bảy 1946 và được Hội Quốc Liên (League of Nations, tiền thân của Liên Hiệp Quốc) chính thức ban hành từ ngày chín Tháng 11 năm 1936. Ngày nay, văn kiện ấy vẫn còn giá trị.

Có 11 quốc gia tham dự hội nghị Montreux và ký vào Công ước: Anh, Áo, Bulgaria, Pháp, Đức, Hy Lạp, Nhật Bản, Romania, Liên Xô, Thổ và Nam Tư. Là cường quốc đã gây lo sợ cho Thổ, nước Ý không có mặt. Hoa Kỳ còn dửng dưng hơn, chẳng thèm gửi đại biểu đến họp!

Trong hội nghị được triệu tập ngày 22 Tháng Sáu, ba nước Anh, Thổ và Liên Xô đều tìm cách bảo vệ quyền lợi của mình. Với hậu thuẫn của Pháp, Anh và Thổ muốn ngăn Liên Xô từ Hắc Hải vượt eo biển xuống Địa Trung Hải, trong khi Liên Xô đòi tự do lưu thông qua các cửa ải ngoài biển.

Kết quả là Công ước Montreux trao cho Thổ Nhĩ Kỳ nhiệm vụ bảo vệ eo biển: thời bình thì mọi thương thuyền được lưu thông tự do, các chiến hạm không thuộc Hắc Hải mà qua lại hai eo biển trên thì phải chấp nhận quy định rõ rệt về kích thước và sức trọng tải và không được đậu trong Hắc Hải quá 21 ngày. Gặp thời chiến, Thổ Nhĩ Kỳ có quyền cấm các nước lâm chiến đưa chiến hạm vào Hắc Hải, mục tiêu là bảo vệ tính chất trung lập của vùng biển này.

Năm 1946, Liên Xô lại gây áp lực đòi Thổ cho chiến hạm của mình lập căn cứ tại Dardanelles. Để gây sức ép, Moscow đòi chủ quyền trên một phần đất miền Đông của xứ Thổ, hăm he khuấy động dân Kurd đòi ly khai và ủng hộ việc Syria đòi tỉnh Hatay của Thổ. Khi ấy, Thổ Nhĩ Kỳ mới kêu cứu Hoa Kỳ.

Chính quyền Harry Truman có cơ hội tiến hành chánh sách be bờ ngăn Liên Xô tử bùng biển Baltics miền Bắc qua Hắc Hải mà vào tới Địa Trung Hải. Chủ thuyết Truman ra đời vào đầu năm 1947, sau khi Truman yêu cầu Quốc hội viện trợ cho Thổ và Hy Lạp - “nhằm yểm trợ các dân tộc tự do có thể bảo vệ ước nguyện của mình”.

Ngày nay, tức là 70 năm sau, tranh chấp Nga Thổ đang khơi lại mâu thuẫn cũ, nhưng với nhiều diễn viên mới trong một cuộc cờ còn phức tạp hơn xưa!

Nga Thổ Tái Kiến

Trong lịch sử, Đế quốc Nga và Đế quốc Ottoman từng có nhiều tranh chấp, thậm chí 12 lần chinh chiến từ thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 19. Qua hậu bán thế kỷ 20, kế thừa Đế quốc Ottoman, Thổ ngả theo Tây phương để tự vệ và trở thành hội viên Hồi giáo duy nhất của Minh ước NATO trong 40 năm Chiến tranh lạnh giữa hai khối.

Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, Âu Châu phát triển dân chủ qua khu vực Đông-Trung Âu dưới lá chắn bảo vệ của NATO. Với thế giới thì đấy là sự tiến hóa tốt đẹp. Với lãnh đạo Nha thì đấy là xâm lấm và triệt tiêu ảnh hưởng – chẳng khác gì Trung Cộng đời nay. Vì vậy Putin muốn xây dựng vùng trái độn quân sự vây quanh lãnh thổ và tìm lại ảnh hưởng đã mất của Đế quốc Nga.

Biến cố gây chấn động cho xứ Thổ là việc Putin đưa quân vào Georgia Tháng Tám năm 2008 và yểm trợ mà thực tế là chiếm đóng hai khu vực ly khai của xứ này. Thời đó, Putin nổi điên khi Chính quyền Ankara cho phép các chiến hạm Mỹ được vào tiếp tế các hải cảng của Georgia trong biển Hắc Hải. Biện pháp trả đũa của Putin là chặn cả ngàn xe vận tải của Thổ tại biên giới Nga. Chuuyện ấy, chúng ta ít để ý.

Qua năm 2014, khi Putin chiếm đóng bán đảo Crimea của Ukraine thì xứ Thổ như bị nghẹn.

Bán đảo này có 30 vạn người Tatars nói tiếng Thổ cần được Ankara bảo vệ. Nhưng, Thổ còn thấy mối nguy sâu xa hơn: từ nay Nga mặc nhiên sử dụng quân cảng Sevastopol tại Crimea mà khỏi cần Ukraine cho phép. Và nâng cấp hạm đội để đe dọa quyền quản lý các eo biển của Thổ.

Tháng Chín vừa qua, khi Nga đưa quân vào Syria thì mối nguy của năm 1946 tái diễn. Nga có quân gần miền Nam của Thổ Nhĩ Kỳ, liên kết với Iran và Iraq, xúi giục phong trào ly khai trong tỉnh Hatay của Thổ và chặn đứng ảnh hưởng của Ankara trong cộng đồng dân Thổ tại Syria lẫn việc Ankara yểm trợ các lực lượng võ trang của hệ phái Sunni chống chế độ Bashar al-Assad tại Damascus.  

Đấy là bối cảnh địa dư và lịch sử giải thích vì sao có vụ đụng độ khi oanh tạc cơ Sukhoi của Nga bị Thổ bắn hạ.

Việc Putin đưa hỏa tiễn phòng không vào Syria sau khi máy bay bị bắn hạ thật ra không đáng chú ý bằng việc Nga có thể sự dụng “Đường Cao Tốc Syrian Express” để đưa chiến hạm từ  Sevastopol trong Hắc Hải tới quân cảng Tartus của Syria, tại miền Đông Địa Trung Hải. Với tư cách quản trị các eo biển Dardanelles và Bosporus “trong thời bình”, Thổ có thể, trên lý thuyết, gây khó cho nhu cầu quân vận của Nga, khi đòi kiểm tra chiến hạm của Putin căn cứ trên Công ước Montreux. Nhưng Điều 20 của Công ước cũng cho phép Thổ, trong “thời chiến”,  khóa luôn con đường Nam tiến của các chiến hạm Nga.

Vì dụng binh thì vẫn cần chính nghĩa, vấn đề ngoại giao và định nghĩa về trách nhiệm hay thẩm quyền của các nước đối với Công ước Montreux là một đề tài nên theo dõi! Nó có thể giải thích sự hậm hực của Putin.

Người ta cứ so sánh Tổng thống Recep Tayyp Erdogan của xứ Thổ với Vladimir Putin. Cả hai đều có máu độc tài, quả cảm mà liều lĩnh, v.v… Nhưng biết đâu chừng là bất cứ ai lên lãnh đạo đều lãnh di sản của địa dư và lịch sử và khi hữu sự thì phải bảo vệ quyền lợi của quốc gia?  (Ngoại lệ là Hà Nội, xin miễn nói ở đây). Cũng vậy, nếu hiểu ra di sản ấy, người ta có thể ít nhiều biết trước rằng trong cuộc cờ này, cả Moscow và Ankara cũng bị những giới hạn.

Đấu Trí và Đấu Lực

Trong một dịp khác, chúng ta sẽ biết thêm rằng Nga và Thổ là hai bạn hàng, có mức buôn bán khá cao với nhau. Cấm bán để trả đũa thì mất tiền, ai sẽ trả? Càng phong tỏa và gây khó thì quốc gia bị ép sẽ bị thiệt hại trong ngắn hạn và… tìm nhà cung cấp bên ngoài, v.v…. Trong cảnh ngộ đó, Thổ Nhĩ Kỳ có vẻ bất lợi hơn vì mua của Nga tới 55% lượng khí đốt tiêu thụ hàng năm qua hai ống dẫn khí. Khi lâm vào trận đấu lực này, Thổ phải đấu trí để tìm ra giải pháp khác, nhưng cũng biết rằng sau nhiều năm khốn đốn thì sẽ tự giải phóng khỏi sự lệ thuộc vào khí đốt của Nga.

Nhưng ngoài chuyện đấu lực về kinh tế, địa dư chiến lược cũng chi phối đòn phép của hai bên và trận đấu tất nhiên tràn khỏi quan hệ giữa hai nước.

Khi Thổ Nhĩ Kỳ vùng dậy tìm lại vai trò cường quốc trong khu vực thì ngoài nước Nga ở xa, Ankara phải nghĩ đến Iran ở gần. Thuộc hệ phái Shia, xứ Iran của sắc tộc Ba Tư tất nhiên rất gờm xứ Thổ, theo hệ phái Sunni, và rất vui khi Nga nhập cuộc mà Mỹ lại buông tay và còn muốn hòa giải với mình.

Trong khu vực, đôi bên đều có thế lực đấu tranh. Như Thổ yểm trợ lãnh tụ người Kurd tại Iraq là Massoud Barzani, Chủ tịch đảng Kurdistan Democratic Party. Barzani lãnh đạo một vùng rộng lớn tại Iraq và được Thổ tiếp tức để tìm ra nguồn cung cấp khí đốt khác hầu khỏi bị Iran bắt bí. Từ nguồn cung cấp đó, Thổ cũng mong là sẽ ra khỏi vòng kiềm tỏa về năng lượng của Nga.

Nhưng trong cộng đồng người Kurd, xứ Thổ lại có mâu thuẫn với một phe khác là đảng Công nhân Kurd, Kurdistan Worker’s Party, sau thất bại của hội nghị hòa giải. Đấy là lý do khiến thời sự phân vân không hiểu vì sao Ankara lại ủng hộ dân Kurd ở đây mà nghi ngờ dân Kurd ở đó. Xứ Thổ có sắc dân Kurd ở bên trong và phải khéo xử để dân Kurd ở nơi đây không kết hợp với dân Kurd ở nơi đó mà thành lập một quốc gia khác!

Những chi tiết cực kỳ rắc rối ấy cho thấy lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ mở ra một cuộc cờ rất lớn vì liên quan tới nhiều quốc gia khác. Liên bang Nga không phải là đối thủ duy nhất. Ngược lại, Thổ cũng còn nhiều đồng minh, từ các nước Đông Âu và Trung Âu tới Hoa Kỳ và Minh ước NATO.

___

Kết luận ở đây là gì?

Ngoài hiện tượng khủng bố ISIS hay nội chiến tại Syria, việc Thổ Nhĩ Kỳ tái xuất hiện như một cường quốc khiến chúng ta phải nhớ lại chuyện xưa.

Đấy là bối cảnh của các vấn đề như di dân, giải pháp chính trị cho Syria hay trận chiến chống quân khủng bố ISIS.

Liên bang Nga bực tức là đúng. Nhưng rồi sao?

Thông Tin từ Trung Quốc

Nguyên Lam & Nguyễn Xuân Nghĩa, RFA Ngày 151021

Diễn đàn Kinh tế 

 

 

Thông tin kinh tế đã đáng ngại, sự nhu nhược của thiên hạ mới đáng lo

 

* Một biển quảng cáo quảng cáo nhà ở cao cấp mới tại Bắc Kinh, Trung Quốc (minh họa) AFP* 

 

 

 

 

Trước khi đảng Cộng sản Trung Hoa họp Hội nghị Ban chấp hành Trung ương kỳ Năm của Khóa 18 vào tuần tới, các tín hiệu xuất phát từ Bắc Kinh vẫn gây phân vân trên thị trường quốc tế về thực trạng kinh tế và ý chí cải cách của giới lãnh đạo xứ này. Bên cạnh đó, động thái quân sự của họ trên biển Đông cũng gây lo ngại cho lân bang về thiện chí hòa bình của Bắc Kinh. Diễn đàn Kinh tế sẽ tìm hiểu về hai sự trái chiều nói trên. Xin quý thính giả nghe Nguyên Lam nêu vấn đề.

Nguyên Lam: Xin kính chào ông Nghĩa. Hôm Thứ Hai 19, Cục Thống kê Quốc gia của Bắc Kinh công bố thống kê về đà tăng trưởng của Quý III, từ Tháng Bảy đến Tháng Chín, theo đó sản lượng kinh tế Trung Quốc chỉ tăng có 6,9%, là mức thấp nhất từ sáu năm nay, từ Quý I của năm 2009. Mặc dù đấy là một dấu hiệu đáng ngại, đa số các trung tâm nghiên cứu kinh tế của thế giới vẫn cho con số 6,9% là không đáng tin và tình hình có thể còn tồi tệ hơn vậy. Cũng trong tuần qua, từ Bắc Kinh lại xuất hiện nhiều tín hiệu mâu thuẫn về những gì giới lãnh đạo kinh tế sẽ áp dụng. Như sẽ tiến hành cải cách hành chính và doanh nghiệp theo lời khẳng định của Chủ tịch Tập Cận Bình hoặc vẫn tìm cách can thiệp vào kinh tế để chống đỡ khó khăn trước mắt. Ông  nghĩ sao về loại tin tức trái chiều này? Nói chung, làm sao ta nắm vững được thông tin về Trung Quốc?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trước hết, các nước đều biết tình trạng thiếu khả tín, không đáng tin, về thống kê kinh tế của Trung Quốc vì một lý do chính trị đã trở thành dễ hiểu. Trong hệ thống của xứ này, giới chức thu thập thống kê không là thành phần độc lập, do vị trí hành chính hay quyền hạn chẳng liên hệ gì đến con số khảo sát, mà chỉ thăng quan tiến chức nhờ thượng cấp ở trên chứ không do người dân ở dưới. Vì vậy, mỗi cấp thu thập thống kê đều có xu hướng tô hồng sự kiện khách quan ở dưới với kết quả sau cùng là những con số không đáng tin. Năm xưa, khi còn là Bí thư Liêu Ninh, Thủ tướng Lý Khắc Cường từng nói rằng ông không tin vào loại thống kê ông gọi là “nhân tạo”, là giả tạo, mà tìm các số liệu khác để thẩm định tình hình sản xuất thật. Từ đấy giới quan sát quốc tế mới thu thập loại số liệu này để lập ra cái họ gọi là “chỉ số Lý Khắc Cường” hầu có được hình ảnh trung thực hơn về tình hình kinh tế Trung Quốc.

- Ngoài ra, chúng ta chẳng nên quên rằng trên một lãnh thổ rất rộng với thực tế quá phức tạp thì kỹ thuật thống kê cũng khó đo lường được thực tế và thường xuyên phải điều chỉnh. Tôi xin lấy một ví dụ thiết thực là Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ phải căn cứ trên tình hình lạm phát để quyết định về lãi suất trong chính sách tiền tệ. Với rất nhiều chuyên gia có tinh thần mẫn cán và độc lập, theo các kỹ thuật thống kê tân tiến, họ tính ra chỉ số giá cả hàng công nghiệp là PPI làm cơ sở dự đóan chỉ số giá tiêu dùng CPI và kết luận rằng lạm phát không tăng trên thị trường Mỹ.

Tinh thần duy ý chí của một đảng độc quyền càng khiến họ nói một đàng về mục tiêu, như sẽ tăng cường áp dụng quy luật thị trường để đem lại thịnh vượng, mà thực tế lại làm một nẻo như trực tiếp can thiệp vào thị trường và gây lệch lạc làm cho chính họ cũng bị lúng túng - Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Vậy mà nếu hỏi người đi chợ, hoặc chính mình đang kinh doanh về ăn uống, thì ta thấy giá lương thực và rau cỏ tại Mỹ có tăng chứ không như kết luận của Ngân hàng Trung ương. Sự khác biệt ấy cho thấy một vấn đề rất kỹ thuật. Nhưng trong một xứ tự do như tại Hoa Kỳ, người ta có quyền nêu câu hỏi và tranh luận về tính chất đáng tin hay không của thống kê. Tại các nước độc tài như Trung Quốc thì chẳng ai có quyền, nên họ chẳng lý gì đến thống kê nhà nước mà tính toán theo kiểu của mình, nên mới dẫn tới những kết quả bất ngờ, thường thì trái ngược với thống kê.

Nguyên Lam: Có lẽ vì vậy mà thế giới bên ngoài lại càng phân vân không chỉ về hiện trạng kinh tế Trung Quốc mà về khả năng quản lý của giới hữu trách ở trên. Thưa ông Nghĩa, một thí dụ được nhắc nhở là chính sách của Bắc Kinh với hệ thống doanh nghiệp nhà nước làm ăn sa sút và thiếu năng suất. Qua ba Hội nghị Ban chấp hành, người ta thấy lãnh đạo đảng đã ra nghị quyết về cải cách doanh nghiệp cho sát với quy luật thị trường nhưng rốt cuộc thì Bắc Kinh tiếp tụ củng cố vai trò và sức nặng của hệ thống kinh tế nhà nước. Đấy là một thí dụ khác về thông tin mâu thuẫn từ Bắc Kinh. Ông Nghĩa nghĩ sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta nên quen dần với sự kiện khách quan là tình hình kinh tế và chính trị của Trung Quốc là cái gì đó quá phức tạp ngay cho giới lãnh đạo tại Bắc Kinh. Nhưng vì không có nền móng dân chủ và nguyên tắc tự do thông tin hay tư tưởng, họ giữ độc quyền chân lý, không cho ai nói khác hay dạy khác, nên gặp mâu thuẫn về những gì muốn làm và chuyện gì làm được, chuyện gì không. Tinh thần duy ý chí của một đảng độc quyền càng khiến họ nói một đàng về mục tiêu, như sẽ tăng cường áp dụng quy luật thị trường để đem lại thịnh vượng, mà thực tế lại làm một nẻo như trực tiếp can thiệp vào thị trường và gây lệch lạc làm cho chính họ cũng bị lúng túng. Nếu ta cứ tin vào chủ trương hay phát biểu chính thức thì sẽ lại bị bất ngờ. Việc cải cách hệ thống ngân hàng và doanh nghiệp nhà nước là một thí dụ nổi bật mà không duy nhất.

Nguyên Lam: Thưa ông, gặp hoàn cảnh vừa phức tạp vừa mờ ám như vậy thì người ta có cách gì thấy ra sự thật hoặc dựa trên cơ sở gì để dự báo tương lai? Một cách cụ thể thì Trung Quốc có còn là một cường quốc kinh tế hay không sau mấy chục năm tăng trưởng rất cao và nay lại có vẻ lúng túng trước những bài toán quá lớn mà chưa chắc lãnh đạo đã giải quyết nổi?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi xin đề nghị là ta đi vào hai bước ngắn dài để tìm ra câu trả lời.

- Về ngắn hạn thì từ Thứ Hai 26 này, đảng Cộng sản sẽ họp Hội nghị Kỳ 5 của Ban Chấp hành Trung ương thuộc Khóa 18, để 205 Trung ương Ủy viên thảo luận về Kế hoạch Năm năm thứ 13 cho thời kỳ 2016-2020. Đấy là cơ chế cao cấp nhất sẽ thống nhất nghị trình được Bộ Chính trị đề ra cho đảng viên cán bộ cùng biết về các mục tiêu ưu tiên và nhiệm vụ trong trung hạn. Nếu theo dõi kỹ, người ta có thể biết được lãnh đạo xứ này muốn gì về kinh tế, thí dụ như về chỉ tiêu tăng trưởng thấp hơn thực tế hay về nhịp độ cải cách doanh nghiệp nhà nước cho mạnh hơn. Điều ấy không có nghĩa là Bắc Kinh sẽ tranh thủ được các ưu tiên nhưng ít ra cũng là một thông tin về những ước muốn của đảng.

Bắc Kinh ráo riết tăng chi và bơm tiền kích thích kinh tế và chất lên một núi nợ kỷ lục trong một thời gian rất ngắn. Họ đang phải giải quyết bài toán ấy với nguy cơ vỡ nợ hàng loạt, từ các doanh nghiệp, ngân hàng đến chính quyền địa phương với cả vạn công ty đầu tư được lập ra để thực hiện các dự án ảo nhằm tạo ra việc làm cho địa phương khỏi bị loạn - Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Song song, Hội nghị Kỳ 5 còn có thể nêu một số biện pháp nhằm hoàn tất đợt ba của chiến dịch diệt trừ tham nhũng và đem lại một số ổn định sau ba năm xáo trộn quá lớn. Nếu có loại thông tin ấy thì người ta dễ suy đoán ra tình hình thanh lọc nhân sự, hay thanh trừng chính trị, để hiểu được vị trị hay khả năng của các lãnh tụ có thẩm quyền trên thượng tầng. Đấy chỉ là một bước ngắn thôi và truyền thông quốc tế vẫn theo dõi loại sự kiện này để ít ra biết được ai là người có thực quyền về kinh tế hay chính trị hầu đoán ra kết quả thật của từng lời tuyên bố của họ.

Nguyên Lam: Ông Nghĩa nói như vậy vì hàm ý là còn có một bước thứ hai. Thưa ông, đấy là gì?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta nên nhìn rộng ra ngoài và sâu hơn về quá khứ để phần nào hiểu ra thực lực và khả năng của một quốc gia đông dân như Trung Quốc, hiện có sản lượng đứng hàng thứ nhì của thế giới, được ước tính vào khoảng 10 ngàn tỷ đô la một năm. Ngoài thực lực kinh tế, Trung Quốc còn có hệ thống chính trị độc quyền và tinh thần bá quyền của một nền văn hóa mang nặng mặc cảm tự tôn về chính trị mà tự ti về kỹ thuật vừa mới vươn lên sau hơn trăm năm lụn bại.

- Sự kiện một nước mới nổi và thách thức một cường quốc đương nhiệm thường gây ra chiến tranh. Giới nghiên cứu lịch sử đã tính ra xác suất có thể là 75%, là ba phần tư trong một giai đoạn trải dài đến 500 năm. Vì hoàn cảnh kinh tế chính trị đặc biệt của Trung Quốc, người ta muốn biết kinh tế xứ này sẽ suy sụp và bị nội loạn hay chỉ suy trầm mất dăm bảy năm rồi trở lại bình thường, tức là lãnh đạo có khả năng ứng phó hay không? Nỗi thắc mắc ngắn hạn của thị trường không thể khỏa lấp những ưu lo dài hạn của chính trường, của lãnh đạo các nước khác.

Nguyên Lam: Nếu nhìn theo một viễn ảnh lâu dài như vậy, thưa ông, người ta có thể kết luận những gì và dựa trên cơ sở nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi thiển nghĩ rằng nếu nhìn trong trường kỳ thì những hoạn nạn hiện nay của Trung Quốc đã manh nha từ năm 2008 chứ không chỉ xuất hiện từ Tháng Tám vừa qua. Năm đó, thế giới bị Tổng suy trầm và nạn ách tắc tín dụng cùng sự sút giảm đáng kể của nhập khẩu đã gián tiếp phơi bày các nhược điểm sinh tử trong chiến lược phát triển kinh tế của Trung Quốc. Chiến lược ấy dựa vào đầu tư và xuất khẩu làm lực đẩy cho một đà tăng trưởng có vẻ ngoạn mục mà thật ra lại thiếu phẩm chất vì thất quân bình, gây bất công và ô nhiễm môi sinh.

- Khi cơ sự xảy ra, lãnh đạo Bắc Kinh ráo riết tăng chi và bơm tiền kích thích kinh tế và chất lên một núi nợ kỷ lục trong một thời gian rất ngắn. Họ đang phải giải quyết bài toán ấy với nguy cơ vỡ nợ hàng loạt, từ các doanh nghiệp, ngân hàng đến chính quyền địa phương với cả vạn công ty đầu tư được lập ra để thực hiện các dự án ảo nhằm tạo ra việc làm cho địa phương khỏi bị loạn.

- Vậy mà ưu thế xuất khẩu hàng rẻ cũng chẳng tạo ra sức bật và lãnh đạo đối diện với sự thật. Họ phải chấp nhận một đà tăng trưởng thấp hơn và chuyển hướng là tìm lực đẩy từ tiêu thụ nội địa. Họ cũng phải cải tổ cơ chế ngân hàng và doanh nghiệp, cải cách hệ thống công chi thu toàn quốc để địa phương có nguồn tài trợ ngân sách khác, thay vì bán đất và vay tiền ngân hàng đi làm bậy. Nói chung thì muốn chuyển hướng, lãnh đạo phải cải cách mà việc cải cách lại gây thiệt hại cho đảng viên cán bộ cao cấp nên mới bị cưỡng chống và dẫn tới nhiều mâu thuẫn chính trị.

Nguyên Lam: Khi nhìn vào khung cảnh trường kỳ như vậy thì người ta có thể hiểu được nguyên do của nhiều tín hiệu khó hiểu hay không đáng tin xuất phát từ Trung Quốc. Vì thời lượng có hạn, Nguyên Lam xin đề nghị ông tạm tổng kết về đề tài thông tin từ Trung Quốc và có thể là cuối năm nay chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp về triển vọng tương lai của xứ này.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi nghĩ rằng Trung Quốc không thể làm gì khác nhiều quốc gia đã trải qua giai đoạn tương tự. Tức là kinh tế sẽ hết đà tăng trưởng quá cao của mấy chục năm trước và phải cải cách nên sẽ gặp nhiều khó khăn chính trị bên trong. Cũng chính vì vậy mà lãnh đạo lại càng dễ gây rủi ro xung đột với bên ngoài.

- Nếu hiểu như vậy, các quốc gia khác nên có tinh thần kết ước là giúp Bắc Kinh chuyển hướng kinh tế trong ổn định và có lợi cho toàn thế giới. Nhưng song song thì vẫn phải thống nhất thái độ quyết liệt về an ninh để Bắc Kinh đánh giá lại rủi ro mà chấm dứt chính sách hung hăng ngày nay. Thiếu sự cứng rắn đó của các nước thì nguy cơ chiến tranh rất dễ bùng nổ, với kết quả sau cùng là Trung Quốc vẫn bị nội loạn và phân hóa như đã từng bị rất nhiều lần trong lịch sử, nhưng với hậu quả vẫn là tổn thất và điêu linh cho các nước lân bang.

Nguyên Lam: Xin cảm tạ ông Nghĩa về bài phân tích này.

TPP, Công Cụ Của Mỹ Ở Châu Á - Thái Bình Dương

Thanh Hà, Nguyễn Xuân Nghĩa Ngày 151006

Tạp Chí Kinh Tế RFI

Kinh tế Mỹ lãnh đạo thế giới, Chính trị Mỹ chọc giận thế giới

 * 12 nước tham gia TPP. Nguồn : Freemalaysiatoday.com *

Hoa Kỳ nhượng bộ trên hai hồ sơ lớn: dược phẩm và công nghệ xe hơi để đạt được Hiệp định Thương mại Đối tác Xuyên Thái Bình Dương TPP với 11 đối tác trong vùng. Washington đặc biệt quan tâm đến quyền lợi và điều kiện lao động của công nhân viên, vai trò của giới công đoàn độc lập hay quyền bảo vệ sở hữu trí tuệ. Doanh nhân Mỹ hài lòng vì TPP nhưng thủ tục phê chuẩn sẽ kéo dài.



Ngày 05/10/2015 tại Atlanta, Hoa Kỳ và 11 quốc gia đối tác chính thức hoàn tất đàm phán để thành lập một khu vực tự do mậu dịch lịch sử. Sau bảy năm và hơn 20 vòng đàm phán về Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương TPP, Hoa Kỳ, Canada, Chilê, Mêhicô, Pêru, Úc, New Zealand, Nhật Bản, Malaysia, Brunei, Singapore và Việt Nam đạt đồng thuận về «khu vực tự do mậu dịch lớn nhất thế giới».

Văn kiện các bên vừa ký kết tại Atlanta còn phải được chính phủ và Quốc hội các nước liên quan phê chuẩn. Khó khăn lớn nhất có lẽ lại xuất phát từ Hoa Kỳ Quốc hội Mỹ có thời hạn 90 ngày để xem xét trước khi biểu quyết thông qua hoặc bác bỏ trọn gói hiệp định TPP. Sớm nhất TPP chỉ được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua vào tháng 1/2016.

TPP liên kết 12 nền kinh tế chiếm đến 40 % GDP toàn cầu, với mục đích xóa bỏ các rào cản cho giao thương và nhất là làm đối trọng với ảnh hưởng của Trung Quốc. Washington chờ đợi với Hiệp định thương mại Xuyên Thái Bình Dương, tổng trao đổi mậu dịch của Mỹ với 11 đối tác trong vùng lên tới 400 tỷ đô la một năm, 50 % trong số đó là giao thương với Nhật Bản.

Dù được khởi động từ cuối năm 2008 đầu 2009, quá trình đàm phán TPP đã đầy rẫy những trở ngại. Một trong những thách thức bất ngờ là Nhà Trắng gặp phải sự chống đối ngay từ bên trong, không chỉ trong hàng ngũ của đảng Cộng Hòa đối lập mà còn từ chính đảng Dân Chủ của bản thân Tổng thống Barack Obama. Nhưng rồi cuối cùng Hành pháp Hoa Kỳ đã được Quốc hội lưỡng viện bật đèn xanh để tiến hành đàm phán.

Là một người theo dõi sát hồ sơ TPP chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa trở lại với những nhượng bộ và đòi hỏi của phía Mỹ. Theo ông TPP với Hiệp định tự do mậu dịch Xuyên Thái Bình Dương, Mỹ dùng sức mạnh kinh tế để củng cố ảnh hưởng chính trị đối với các quốc gia trong vùng Châu Á –Thái Bình Dương, là một «hàng không mẫu hạm đối trọng với Trung Quốc».


RFI: Hoa Kỳ đã nhượng bộ những gì và áp đặt quan điểm trên hồ sơ nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Nội dung chi tiết của các cam kết về hơn 70 hồ sơ trình bày trong 30 chương khá dài sẽ chỉ được công bố trong nhiều ngày tới vì còn phải qua các phần chuyên môn như trình bày, rà soát lại nhiều khái niệm luật pháp, chuyển ngữ rồi kiểm chứng lại văn bản v.v… Tuy nhiên, qua mộ số tiết lộ đây đó về phiên họp kéo dài tới bất ngờ tại Atlanta, người ta có thể suy đoán được một số điểm rất gay go trước khi Hoa Kỳ và 11 quốc gia đối tác đạt được một thỏa thuận mà các Bộ trưởng và giới chức hữu trách đánh giá là có ý nghĩa lịch sử. Riêng về Hoa Kỳ, phía Mỹ đã tranh đấu mạnh mà nhượng bộ cũng nhiều.

- Một hồ sơ đáng chú ý là loại dược phẩm gốc sinh lý hay phôi bào, gọi tắt là biologic. Trong danh mục gần năm ngàn loại thuốc được TPP bàn cãi, khoảng ba ngàn bốn trăm loại là thuốc do doanh nghiệp Hoa Kỳ mất công nghiên cứu, chế biến và phân phối. Một đạo luật được cả hai phe Dân Chủ và Cộng Hòa thông qua quy định rằng doanh nghiệp Mỹ cần thời hạn độc quyền khai thác là 12 năm trước khi loại thuốc đó trở thành thuốc “đồng căn” – là dược phẩm gốc được mọi doanh nghiệp khác chế biến căn cứ trên thành phần gốc do doanh nghiệp Mỹ tìm ra.

- Các nước khác thì nêu yêu cầu về đạo đức là phải sớm có thuốc rẻ cho dân nghèo mà thật sự là để kỹ nghệ dược phẩm của họ sớm sản xuất được loại thuốc “đồng căn” với sinh dược của Mỹ. Vì vậy, ngoài Nhật, hầu hết các nước đều yêu cầu Mỹ thu ngắn thời gian khai thác từ 12 năm xuống năm bảy năm. Dẫn đầu là Canada nơi mà các doanh nghiệp dược phẩm được bảo vệ tác quyền trong tám năm, hay Úc là đối tác có năm năm bảo vệ công nghệ dược phẩm của mình.

- Kết quả thì Hoa Kỳ nhượng bộ bằng một quy định nhập nhằng giữa hai kỳ hạn năm năm và tám năm. Các doanh nghiệp sinh dược Hoa Kỳ thì vẫn giữ được tác quyền sáng chế nhưng đang chờ đợi chi tiết về quy định khá mập mờ nói trên. Cũng vì sự nhượng bộ ấy, Hiệp ước TPP bị giới dân cử của các tiểu bang có doanh nghiệp sinh dược đả kích hoặc nghi ngờ.


- Hồ sơ thứ hai là Hoa Kỳ cũng đồng ý cho Nhật Bản bán xe vào Mỹ với phụ tùng chế tạo tại Á Châu là nơi người ta tin rằng lương rẻ sẽ khiến Nhật dễ cạnh tranh hơn. Chi tiết về thời hạn cam kết này vẫn chưa được rõ, nhưng gây quan ngại cho các doanh nghiệp chế biến phụ tùng xe hơi tại Michigan hay Detroit. Phía Hoa Kỳ còn nêu vấn đề về tình trạng lũng đoạn hối đoái của nhiều nước để bán xe vào Mỹ cho rẻ. Chẳng hạn, hãng Ford của Mỹ kịch liệt theo dõi chuyện ấy, với hàm ý là nhắm vào Nhật Bản khi Tokyo ào ạt bơm tiền làm đồng yen sụt giá và xe Nhật hóa ra rẻ hơn.

- Thật ra, với các nước, đây là đòi hỏi lố bịch của Quốc hội Mỹ vì chính Hoa Kỳ đã ào ạt bơm tiền từ cuối năm 2008 khiến có lúc Mỹ kim sụt giá nặng. Phía Hoa Kỳ nhượng bộ là không nêu vấn đề này trong các cam kết của TPP, và bị doanh nghiệp trong nước phản đối, nhưng lại dùng đòn phép nghị trường rất nhiêu khê rắc rối của Quốc hội Mỹ để Thượng viện sẽ ra một đạo luật riêng, rồi kèm vào Hiệp ước TPP trước khi được phê chuẩn.

- Đấy là về những nhượng bộ đáng chú ý nhất của Mỹ. Ngược lại, Hoa Kỳ mạnh mẽ đòi hỏi một số điều kiện được ghi vào văn kiện sẽ được Quốc hội từng nước phê chuẩn.

- Một vài thí dụ sau đây là đáng chú ý hơn cả: Thứ nhất là tôn trọng quyền lợi và điều kiện lao động của công nhân viên qua công đoàn độc lập và triệt để giải trừ nạn buôn người. Hai điều khoản này trực tiếp nhắm vào Việt Nam và Malaysia.

- Thứ hai là tránh nạn cạnh tranh bất công nhờ sự ưu đãi dành cho các doanh nghiệp nhà nước để doanh nghiệp tư nhân có sân chơi bình đẳng - lại cũng là một điều khoản nhắm vào Việt Nam. Thứ ba là phải bảo vệ môi sinh, khái niệm mơ hồ mà thỏa mãn được cánh tả thích ôm cây xanh và cứu thú hiếm. Then chốt nhất, Hoa Kỳ đòi các nước phải nâng tiêu chuẩn bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Và dù dịch vụ không bị rào cản quan thuế, Hoa Kỳ vẫn chiếm thế mạnh trong các ngành dịch vụ cao cấp, kể cả tư vấn kỹ thuật, nghệ thuật phim ảnh, âm nhạc, giải trí của Hollywood hay công nghệ tin học, v.v… chính là nhờ quyền sở hữu trí tuệ này.


RFI: Doanh nhân Hoa Kỳ có hài lòng không? Hoặc có những lo ngại gì?


Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thói thường, khi được lợi thì các doanh nghiệp giữ im lặng, có khi sau khi đã kín đáo vận động. Hiệp ước TPP sẽ giảm trừ khoảng 18 ngàn thuế quan khác nhau nên giúp doanh nghiệp Hoa Kỳ bung vào 11 thị trường kia và có thể nâng mức xuất cảng của Mỹ, tạo thêm việc làm cho công nhân Hoa Kỳ. Nông sản là trường hợp đáng kể với các nông trại Mỹ vẫn được bảo vệ dù dân số không cao. Nhưng các doanh nghiệp lớn có kinh nghiệm về thị trường quốc tế thì hài lòng nhất. Ngược lại, giới tiểu thương thì vất vả hơn vì phải cạnh tranh với hàng ngoại sẽ đổ vào Mỹ với giá rẻ. Còn lại, các thành phần xưa nay được ưu đãi và bảo vệ, kể cả loại nghiệp đoàn quý tộc đang mất đoàn viên thì lo sợ và vận động chính trường để phản đối.

- Như mọi khi và ở mọi nơi, các ngành chế biến không thể cải tiến để cạnh tranh thì phản đối. Trong khi doanh nghiệp cao cấp thì đã lên một trình độ khác, thiên về dịch vụ và trí tuệ, nên lặng lẽ cải tiến và khai thác cơ hội mới của TPP.


RFI: TPP đem lại những lợi ích gì cho Hoa Kỳ, về cả kinh tế lẫn chiến lược?


Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Nói chung, Hoa Kỳ có lợi lớn nhờ TPP. Theo dự phóng từ chính quyền thì mươi năm nữa, mỗi năm xuất cảng thêm được 123 tỷ đô la. Nhưng thật ra mối lợi ấy không lớn bằng các nước đang phát triển trong khu vực TPP. Từ nay, kinh tế của các quốc gia này thêm gắn bó với Hoa Kỳ và chính trị cũng vậy. Mối lợi chiến lược là Hoa Kỳ dùng sức mạnh và sức mua kinh tế để trở thành một trụ cột về chính trị của các nước Á Châu và của cả vành cung Thái Bình Dương.

- Với triển vọng thành công trong hai năm tới, TPP có thể kết nạp thêm Hàn Quốc và cả Đài Loan. Khi ấy, như lời phát biểu vào Tháng sáu của một nhà vật lý học và chuyên gia lịch sử nay đang là Tổng trưởng Quốc phòng Mỹ, TPP là một «hàng không mẫu hạm đối trọng với Trung Quốc».


RFI: Cuối cùng, anh đánh giá thế nào về thỏa ước này?


Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Hoa Kỳ có nền kinh tế số một toàn cầu với sức sáng tạo và khả năng cạnh tranh ít ai bì, nhưng lại có hệ thống chính trị suy đồi của một nền dân chủ mị dân với các chính khách chỉ muốn tái đắc cử.

- Sáng kiến TPP là của bốn nước nguyên thủy từ 10 năm trước. Đến năm 2008, chính quyền Hoa Kỳ thời George W. Bush thấy hay nên nhập cuộc và nắm đầu máy để đẩy tới chỗ cao xa hơn với sự tham gia của nhiều nước khác. Qua năm 2009 thì lãnh đạo mới là chính quyền Mỹ, Barack Obama lại do dự đắn đo và học bài mất một năm mới hiểu ra mối lợi nên từ năm 2010 mới thật sự tiến vào đàm phán qua hơn 20 kỳ họp, với tiêu chí quá lạc quan về thời điểm hoàn thành.

- Vì khi ấy, chính trường lại mở ra nhiều đợt du kích nghị trường bằng thủ thuật luật lệ đầy lắt léo tại cả hai viện để đảng Dân Chủ của Tổng thống Obama tấn công ngay công trình mà ông cho là hệ trọng cho nước Mỹ về cả an ninh lẫn kinh tế. Cho nên, sau kết quả đàm phán ở Atlanta vừa qua, các thành phần chống đối đang dàn trận để qua năm tới Quốc hội mới cứu xét Hiệp ước.

- Năm 2016, nước Mỹ lại có tổng tuyển cử tức là bầu lại cả Tổng thống với Quốc hội, cho nên nội dung TPP bị xoi kính hiển vi và Hiệp ước sẽ còn bị phục kích liên hồi. Có khi Hoa Kỳ chỉ phê chuẩn Hiệp ước vào đầu năm 2017 với một số điều chỉnh sẽ làm các đối tác điên đầu. Kết luận thì kinh tế Hoa Kỳ có thể lãnh đạo thế giới, nhưng chính trị thì không. Đây là một cám dỗ cho các chế độ tại Matxcơva và Bắc Kinh.