Bi Hài Kịch Mở Màn

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 120611

"Kinh Tế Cũng Là Chính Trị"

Chuyện khó tin từ cái nôi của nền dân chủ Tây phương - và cái giỏ nợ của Âu Châu....

Mấy ngàn năm trước, nếu thế giới đã có truyền thông báo chí thì Hy Lạp là nơi xuất phát loại tin có thể làm thay đổi bộ mặt địa cầu. Cái nôi của văn minh Tây phương chứ hèn mọn gì đâu? Mấy ngàn năm sau, tin tức Hy Lạp cũng có thể làm thay đổi kích thước của đồng Euro, sự cáo chung của một kế hoạch hoang tưởng - và ảnh hưởng đến bầu cử Hoa Kỳ.

Mà tin tức đó là gì?

***

Ngày 17 này, Hy Lạp sẽ có bầu cử Quốc hội để tìm ra một chính quyền có thể phần nào thi hành một giải pháp kinh tế hầu cứu vãn đồng Euro của 17 quốc gia trước khi mọi sự đều tanh bành quanh Địa Trung Hải. Đấy là lúc người ta mục kích một hài kịch ba màn.

Màn một, nghiệp đoàn công chức chuẩn bị tổng đình công vào hai ngày 16, 17. Ai sẽ đếm phiếu đây? Màn hai, cả hai đảng lớn ở hai phe tả hữu, PASOK và Tân Dân Chủ đều quay trong chân không và gây nhiều chuyển động không khí mà chưa "nhất trí" về một chương trình cứu nguy sau ba năm xoay trở với mấy trăm tỷ Euro được hút vào thổi ra như gió vào nhà trống.

Màn ba là một cuộc tranh luận nghị trường hôm mùng bảy giữa bảy chính đảng Hy Lạp, một cuộc tranh luận có thể làm các nền dân chủ phải độn thổ.

Ngồi bên lãnh tụ đảng Cộng sản, lãnh tụ cực hữu "Bình minh Nạm vàng" Golden Dawn xoay qua đấu khẩu. Họ tạt nước vào mặt nhau, và cuối cùng lãnh tụ nạm vàng tới tấp đánh lãnh tụ Cộng sản không với một bông hồng đỏ mà bằng nắm đấm. Quý độc giả có chán chuyện kinh tế nhức đầu thì vào đây tìm một chút thư giãn; http://www.rt.com/news/greek-politician-slaps-rival-278/

Hai ngày sau, Tây Ban Nha có tin vui giữa cơn tuyệt vọng: Liên Âu sẽ châm thêm 100 tỷ Euro, khoảng 125 tỷ Mỹ kim, để cấp vốn cho các ngân hàng đang bị nguy cơ phá sản.

Đấy là lúc tờ El Mundo lại tiết lộ một tin còn vui hơn nữa. Thủ tướng Mauricio Rajoy bấm máy gửi text cho Tổng trưởng Tài chánh của mình: Tây Ban Nha không là một xứ Phi châu lạc hậu nên hãy cứ lỳ, Liên Âu sẽ phải cứu.

Cường quốc kinh tế thứ tư của khối Euro, sau Đức, Pháp và Ý, xứ Tây Ban Nha đang gây sức ép để được cấp cứu 500 tỷ, trước khi Ý sẽ đòi 700 tỷ. Nếu không, cả khối Euro sẽ sụp đổ!

Các nước Âu Châu đang bắt bí nhau và quốc gia chủ chi là nước Đức bị đẩy vào chân tường. Kết quả bầu cử Quốc hội Pháp hôm 11, với phe tả đạt thắng lợi ở vòng đầu, khiến Chính quyền của Thủ tướng Angela Merkel tại Đức càng bị cô lập. Không thể đòi hỏi các nước thi hành chánh sách kinh tế khắc khổ, Đức sẽ tiếp tục chi, ít ra là một phần tư ngân khoản cấp cứu tài chánh cho các nước ven biên....

Một phần tư của hơn 4.000 tỷ Euro, hay 5.000 tỷ Mỹ kim, là một con số thuộc về khái niệm khoa học không gian. Chúng ta sẽ dẫn nhau lên đó.

Nhưng hài kích vui nhất là qua ngày Thứ Hai 11, khi các thị trường tài chánh Á Châu rồi Âu Châu mở cửa, người ta chào mừng thành quả trăm tỷ của Tây Ban Nha, như hồ hởi thổi lên cái bánh men. Rồi xẹp như bánh tráng.

***

Xin hãy trở về Hy Lạp.

Vì ở sát bản lề Đông-Tây của cả đại lục Âu-Á, xứ này là nước Đông phương nhất của nền văn minh Tây phương, mà cũng là một thành viên ở cực Nam của cả khối Tây Âu. Như trong một bi kịch Hy Lạp, nghịch lý ấy cũng là một định mệnh.

Hy Lạp phát minh ra quy ước dân chủ mà đại bại trong các cuộc chiến dai dẳng với sắc tộc Ba Tư và Thổ, rồi xoay trở giữa hai gọng kìm độc tài và dân chủ. Độc tài như chế độ quân phiệt cách nay ba bốn chục năm. Hay dân chủ như qua ba đời lãnh đạo của "dòng Papandreous". Chúng ta không nói về Bắc Hàn Cộng sản mà về Hy Lạp.

Thủ tướng sau cùng của xứ này, George Papandreous, là cháu nội của George Papandreous kia, người đã rất hoành tráng lập ra đảng "George Papandreous", tiền thân của đảng PASOK ngày nay (Pan Hellenic Socialist Movement). Dù thuộc cánh tả bao cấp đảng PASOK vẫn thoải mái kết giao với các lãnh tụ khét tiếng độc tài của khối Á Rập. Như Muammar Gaddafi của Libya hay Hafez al Assad của Syria, thân phụ của Tổng thống đồ tể ngày nay là Bashar al Assad....

Đấy là chuyện chính trị.

Chuyện kinh tế là chế độ bao cấp này mới gây ra khủng hoảng vì xài quá khả năng và khủng hoảng càng khiến thất nghiệp lan rộng, tác động mạnh nhất vào giới trẻ và làm nảy sinh phản ứng quá khích. Phía cực tả thì có đảng SYRIZA, bên cực hữu là đảng Golden Dawn.

Vì ở vào bản lề Đông-Tây và bên mé bờ chuyên chế, Hy Lạp có thể bắt bí Âu Châu và Hoa Kỳ trong thời Chiến tranh lạnh để được chu cấp an toàn. Lại ở biên vực miền Nam, Hy Lạp có quyền trông đợi vào sức mạnh kinh tế của các nước thuộc "cốt lõi" Âu châu, từ Đức, Hoà Lan lên tới các quốc gia cần cù và kỷ luật của miền Bắc.

Trong ba chục năm liền được Âu Châu bơm tiền cứu giúp, Hy Lạp đã có thể cải cách kinh tế và chấp hành kỷ luật khả dĩ hiện đại hóa xứ sở. Nhưng tội gì?

Đảng PASOK dùng công quỹ nuôi dưỡng bộ máy chính trị của mình. Doanh gia Hy Lạp thì trôi vào chủ nghĩa tư bản thân tộc, kiếm lời nhờ quan hệ với chính trường hơn là cải tiến khả năng cạnh tranh và phát triển khu vực chế biến của một nước công nghiệp. Hiện tượng ấy mới dẫn đến tệ nạn cạo sửa thống kê để đạt tiêu chuẩn gia nhập khối Euro vào năm 2001.

Ngày nay, cả Hy Lạp lẫn Tây Ban Nha và đứng ngay phía sau là Ý Đại Lợi đều biết rằng nếu họ ra khỏi khối Euro thì Liên Âu có thể tan rã. Vì vậy, các nước Liên Âu kia sẽ phải kề vai gánh vác một của nợ chung cho đến ngày giải ảo.

***

Hãy trở lại con số. Sau một ngàn tỷ Euro được tung ra từ khi Hy Lạp thành thật khai báo là bị bội chi gấp bốn cái định mức 3% của Liên Âu, người ta cần thêm ngàn tỷ nữa và trước sau sẽ mất khoảng bốn ngàn tỷ Euro. Mà ngàn tỷ là bao nhiêu?

Nói đến một tỷ, là một ngàn triệu, người trần mắt thịt như chúng ta khó mường tượng ra con số này lớn cỡ nào. Bây giờ, người ta khơi khơi nói đến ngàn tỷ, là triệu triệu, thì mình rơi vào cõi trừu tượng. Về thời gian, muốn đếm một ngàn tỷ giây thì mình mất 32 ngàn năm, bằng cả chiều dài của nhân loại. Nhưng về không gian thì ngàn tỷ chỉ là một chữ ký trên đạo luật ngân sách. Hay số bội chi của ngân sách Hoa Kỳ trong kịch bản lạc quan nhất. Bài này xin miễn nói về chuyện Hà Nội hay gánh nợ của Vinashine, Vinalines, v.v.... vì nếu phải đếm tới triệu tỷ thì sẽ hết giờ!

Khi đọc báo, chúng ta thiếu chữ để dịch.

Million rồi Billion, từ một triệu lên một tỷ thì còn ú ớ được. Tới Trillion là ngàn tỷ thì vã mồ hôi. Với cái đà này, con cháu chúng ta sẽ tung hứng những chữ như Quadrillion, là một triệu tỷ, hay Quintillion là số 10 lũy thừa 18 nếu tính theo kiểu Mỹ, hoặc lũy thừa 36 tính theo kiểu Âu Châu.

Câu chuyện có kích thước khoa học giả tưởng này xuất phát từ một chân lý đơn giản: nếu người dân không biết đạp thắng thì lãnh đạo chính trị sễ dẫn mình lên tới cõi ảo đó bằng những quyết định công chi mà chẳng ai kiểm soát được. Và con cháu, chắt chút chít gì đó sẽ có ngày phải thanh toán, nếu như mọi sự yên bình. Mà mọi sự sẽ khó yên bình.

Hy Lạp là nước đang phơi ra sự thật phũ phàng đó. Chuyện đáng nói là hiệu ứng Âu Châu có thể khiến kinh tế Mỹ lại suy trầm. Chúng ta hiểu vì sao mà Tổng thống Barack Obama cực kỳ bức xúc vì những gì đang xảy ra ở bên kia Đại Tây dương: cử tri Mỹ nào có nhớ đến Hy Lạp khi đi bỏ phiếu?

An Ninh Trên Thiên Đình

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Việt Tribune Ngày 120607

 

Trung Quốc Phải Cải Cách Kinh Tế, Cải Tổ Chính Trị, Và Trước Hết, Kiện Toàn An Ninh!...

Hôm mùng năm Tháng Sáu, khi giới chức Hoa Kỳ xác nhận rằng một thủ lãnh al-Qaeda bị hạ sát vào sáng mùng bốn tại vùng Tây-Bắc của Pakistan, ta chẳng nên vội tin. Trong thế giới hư ảo đó, ta cần đoán thừa, rằng Yabu Yahya al-Libi, nhân vật số hai, có thể còn sống và lời xác nhận nhắm vào chuyện khác: đầu não al-Qaeda hoặc chính al-Libi phải lên tiếng hay ra tay phủ nhận - và để lộ thêm tông tích.

Trong thế giới hư hư thực thực của an ninh tình báo, xin tạm ghi nhớ quy luật: "thắng thì im... bại thì lặng!"

"Im" để còn khai thác thành quả, vốn dĩ là ưu tiên cao hơn trò khoe mẽ - trừ phi sắp có bầu cử (như vụ tờ New York Times vừa được ai đó cho tin về thắng lợi tình báo của Mỹ làm Nghị sĩ John McCain đòi mở cuộc điều tra trong khi tòa Bạch Ốc thì chối đây đẩy)! Và "lặng" để còn giảm thiểu tổn thất rồi nhân đó bày ra một đòn mới.

Dẫn nhập như vậy rồi thì xin ngó qua hướng khác, về Thiên đình Trung Quốc:

Cuối Tháng Năm, tờ Oriental Daily xuất bản tại Hong Kong cho biết là một nhân viên tình báo Trung Quốc đã bị tình báo Hoa Kỳ lột ngược, làm việc cho Mỹ từ nhiều năm nay và vừa mới bị bắt vào đầu năm 2012. Mùng một Tháng Sáu, thông tấn xã Reuters xác nhận chuyện ấy với vài chi tiết mới. Tờ Oriental Daily là nhật báo loại nghệ thuật giải trí, mà lại nhảy vào lãnh vực chính trị và cho biết viên bí thư của một Thứ trưởng Trung Quốc đã rơi vào mỹ nhân kế.

Tay Thứ trưởng này lại thuộc Quốc gia An toàn Bộ, hay Bộ Quốc An, cơ chế chuyên trách về an ninh, tình báo và phản gián của Trung Quốc!

Cơ quan ghê sợ này có hai Thứ trưởng. Một là về nghiệp vụ, phụ trách chín cục khác nhau về an ninh và tình báo. Người kia là về hành chánh, mà cũng điều khiển cả ngành giáo dục tư tưởng trong đó có trường ngoại ngữ và phân khoa bang giao quốc tế của Đại học Bắc Kinh. Thứ trưởng nào đã bị gài nội tuyến ngay dưới nách?

Áp dụng quy luật "thắng im bại lặng" thì ta có thể kết luận rằng trong vụ này, Mỹ thắng, Tầu thua. Mà vẫn bán tín bán nghi. Cho đến khi Bộ Ngoại giao Mỹ bỗng dưng quyết định bãi bỏ, ít ra đòi tái xét, các chiếu khán đã cấp cho mọi giáo chức Trung Quốc trong các Viện Khổng học đang hoạt động tại Hoa Kỳ!

Đâu là khói đâu là lửa thì người phàm chúng ta khó biết được....

Nhưng, nếu chịu khó theo dõi sau khi tự gột bỏ thói quen tự Hán hóa của nhiều người Việt, thì ta đều biết rằng các Viện Khổng học đang mọc như nấm ở mọi nơi thật ra là trung tâm kiều vận, địch vận và trạm tình báo hải ngoại của Bắc Kinh. Nếu nhờ nội tuyến trong Bộ Quốc An mà Hoa Kỳ biết được một phần danh tánh của điệp viên Trung Quốc trên đất Mỹ, thì quyết định về chiếu khán là một cách giải đòn, rà soát lại hoặc gây thêm hồ nghi trong hệ thống tình báo Trung Quốc.

Chuyện ấy chỉ xác nhận một sự thật là đôi bên đều biết nghệ thuật "dụng gián" đã thấy viết trong Binh pháp Tôn Tử. Chẳng có gì lạ. Lâu lâu mới thấy nổi lên vài tai nạn khi một phần sự thật được phanh phui.

Nhưng khi đọc lại tin ấy thì những cái đầu có sạn tự nhiên phải hỏi: vì sao lúc này?

Đầu năm nay là khi đã xảy ra những sự biến Vương Lập Quân, Bạc Hy Lai, Cốc Khai Lai, và trên cùng là Chu Vĩnh Khang. Họ Chu có thể đã đỡ đầu cho Bạc Hy Lai tiến vào Thường vụ Bộ Chính Trị để nhắm vào cái ghế cao nhất của cơ chế tối cao này, làm Tổng bí thư đảng, tức là tính đảo chánh lãnh tụ sắp lên là Tập Cận Bình.

Mà Chu Vĩnh Khang là trùm an ninh và cảnh sát của Trung Quốc. Là Ủy viên Thường vụ Bộ Chính Trị, họ Chu làm Trưởng ban Chính Pháp Trung ương, cơ quan tối cao của Trung ương đảng có chức năng chỉ huy cả hai bộ Công An (Nội Vụ) và Quốc An.

Nhưng tin tức sau đó cho biết là Chu Vĩnh Khang được tạm êm ghế cho đến Đại hội 18 vào cuối năm nay. Vì dù sao cũng phải về hưu.

Vụ một viên thư ký riêng của một Thứ trưởng Bộ Quốc An đã sa lưới sau nhiều năm hợp tác với tình báo Hoa Kỳ lại xảy ra khi bộ máy an ninh của Trung Quốc đang có biến. Đâu là nhân, đâu là quả thì đành... xem thày bói. Chỉ nghe thầy nói rằng Chu Vĩnh Khang coi bộ cùng lúc gặp quá nhiều hung tinh đắc địa!

Khi suy ngược lên trên, vấn đề e chừng là còn rắc rối hơn vậy.

Đây không chỉ là một vụ tranh chấp nhân sự, với Hồ Cẩm Đào cùng Ôn Gia Bảo đã thỏa thuận với người sẽ lên thay họ Hồ sau Đại hội 18, là Phó Chủ tịch Tập Cận Bình, để Chu Vĩnh Khang được hạ cánh an toàn hầu khỏi làm lòng người thêm phân tán. Vấn đề cũng chẳng phải là ai sẽ lên thay Chu Vĩnh Khang làm Trưởng ban Chính Pháp Trung ương. Liệu có là Lưu Diên Đông, Ủy viên Quốc vụ viện và là phụ nữ duy nhất trong Bộ Chính trị, như thiên hạ đang đồn hay chăng?

Vấn đề là bộ máy an ninh Trung Quốc đang lung lay và cần cải tổ lại từ trên thượng tầng. Người cầm đầu bộ máy đó đã chểnh mảng trong công vụ, lại có âm mưu chính trị riêng tư, để cho bộ máy bị địch xâm nhập!

Vốn dĩ đa nghi còn hơn Tào Tung – còn hơn cha Tào Tháo – lãnh đạo Bắc Kinh ngày nay mới thấy lúng túng.

Tổng lý Quốc vụ viện là Thủ tướng Ôn Gia Bảo thì muốn giảm đà tăng trưởng để cải cách cơ chế kinh tế cho quân bình hơn thì đang bị kẹt vì đà tăng trưởng giảm nặng hơn dự tính. Ông cũng chủ trương phải cải tổ về chính trị và còn trực tiếp báo động về nguy cơ khủng hoảng theo kiểu Cách mạng Văn hoá - mà Bạc Hy Lai manh nha tiến hành.

Vụ Bạc Hy Lai bị cách chức là cơ hội tăng cường cải tổ chính trị hầu đẩy lui áp lực của phe bảo thủ xưng danh "Tân Tả". Bên trong có những sĩ quan thuộc "Bạc phái" và "Thái tử đảng" như hai tướng Lưu Nguyên và Trương Hải Dương. Hiện là Chính ủy Tổng cục Hậu cần, Lưu Nguyên là con trai Chủ tịch Lưu Thiếu Kỳ, nạn nhân của Cách mạng Văn hoá thời Mao. Còn Trương Hải Dương, con trai của tướng Trương Chấn thời xưa, hiện là ngôi sao sáng của quân chủng Đệ nhị Pháo Binh, phụ trách hỏa tiễn và võ khí nguyên tử.

Vậy mà trong vụ Bạc Hy Lai và Chu Vĩnh Khang, cả hai sĩ quan cao cấp này lại được tạm xá. Cho nên việc cải cách như Ôn Gia Bảo đề nghị vẫn còn bị trở ngại.

Mười năm mới có một lần, Đại hội đảng sắp tới là lúc thay bậc đổi ngôi và còn chuyển hướng phát triển, với rất nhiều nguy cơ động loạn ở bên trong. Đúng lúc đó, bộ máy an ninh lại bị rung rinh vì cả ta lẫn địch! 

Cho nên, hãy cứ theo dõi vì sẽ còn nhiều chuyện lạ từ Thiên đình.... 

Hiệp ước Xuyên Thái Bình Dương - Những Trở Ngại

Vũ Hoàng & Nguyễn Xuân Nghĩa, RFA Ngày 120606

Hiệp ước TPP có bị  nghẽn như vòng Doha của WTO hay không?

* Nông dân Nhật biểu tình phản đối Hiệp ước Xuyên Thái Bình Dương (TPP) 

tại Tokyo vào ngày 25 tháng 4 năm 2012. AFP photo *

Hiệp ước Đối tác Xuyên Thái Bình Dương đã có 12 vòng đàm phán và sẽ mở vòng thứ 13 vào tháng tới, tại thành phố San Diego ở miền Nam California. Sau bài phỏng vấn Tiến sĩ Scott Flipse, Phó Giám đốc Nghiên cứu và Chính sách trong Ủy ban Tự do Tôn giáo Quốc tế Hoa Kỳ, về những trở ngại từ phía Việt Nam liên quan đến nhân quyền và quyền của người lao động, chúng tôi tìm hiểu tiếp về diễn biến của việc đàm phán giữa chín quốc gia cho dự án quy mô này. Xin quý thính giả theo dõi phần trao đổi sau đây cùng chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa.

Vũ Hoàng: Xin kính chào ông Nguyễn-Xuân Nghĩa. Thưa ông, vòng đàm phán thứ 12 để tiến tới một chế độ tự do mậu dịch thống nhất giữa chín quốc gia quanh Thái bình dương vừa hoàn tất hôm 18 tháng trước tại thành phố Dallas của bang Texas. Nhân dịp này, hôm mùng bốn vừa qua, chúng tôi đã tìm hiểu về những trở ngại cho Việt Nam liên quan tới hai hồ sơ là quyền của người lao động và tiêu chuẩn quá thấp về nhân quyền cho người dân. Hôm nay, xin ông phân tích cho toàn cảnh của sáng kiến và những diễn biến về kỹ thuật của dự án quy mô này. 

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa là cách nay đúng bảy năm, bốn quốc gia khởi thủy đã hoàn tất một thỏa ước về tự do mậu dịch và áp dụng từ cuối Tháng Năm năm 2006. Đó là Brunei, Chile, New Zealand và Singapore sau gần bốn năm thương thảo. Mục tiêu là mở ra chế độ buôn bán với tối thiểu hạn chế giữa bốn nước vì nguyên tắc là tự do về ngoại thương đem lại lợi ích cho tất cả các đối tác. Tinh thần của thỏa ước còn là mở rộng cho các quốc gia khác tham dự trong vành cung Thái bình dương, từ Tây bán cầu là lục địa Nam Bắc Mỹ tới các nước Đông Á ở miền Tây biển Thái bình.

- Sau đó, vào đầu năm 2008, Hoa Kỳ dưới thời Chính quyền của Tổng thống George W. Bush đã xin gia nhập tập thể này và bốn quốc gia khác cũng muốn tham dự, đó là Australia, tức là Úc, Malaysia, Peru và Việt Nam. Việc đàm phán để thương thảo giữa chín nước đã bắt đầu từ đó.

Vũ Hoàng: Như ông vừa trình bày thì vào lúc đầu, Hoa Kỳ không có mặt trong sáng kiến này?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa không, nhưng với trọng lượng của nền kinh tế số một thế giới có thị trường nhập khẩu lớn nhất địa cầu là nước Mỹ thì sáng kiến này mở ra triển vọng hợp tác mậu dịch có kích thước rất lớn. Thế rồi, sau khi nhậm chức vào đầu năm 2009, Chính quyền của Tổng thống Barack Obama lại có vẻ do dự và vòng đàm phán trù tính cho Tháng Năm năm đó đã bị đình hoãn. Mãi đến Tháng 11 năm 2009, trong chuyến thăm viếng Á châu đầu tiên của mình, ông Obama mới tuyên bố quyết tâm của Hoa Kỳ là mở ra quan hệ đối tác xuyên Thái bình dương. Vòng đàm phán chính thức giữa chín nước đã bắt đầu từ đó, lần đầu là tại Melbourne.

Vũ Hoàng: Giới quan sát quốc tế có nêu ý kiến là trong nội bộ đảng Dân Chủ tại Mỹ, xu hướng bảo hộ mậu dịch rất mạnh có thể là những trở ngại đầu tiên, ông nghĩ sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa đúng vậy, và đây cũng là một nguyên do khiến Quốc hội Mỹ lúc đó không phê chuẩn bốn hiệp định tự do ngoại thương mà Hoa Kỳ đã ký kết từ lâu với các nước khác. Nhưng, Chính quyền Obama sau đấy đề nghị chiến lược phát triển ngoại thương, với tiêu chí là nâng mức xuất khẩu gấp đôi trong năm năm để tạo thêm hai triệu việc làm cho dân Mỹ. Sáng kiến đó được sự ủng hộ của các nghiệp đoàn, vốn có thế lực chính trị rất mạnh tại Hoa Kỳ.

- Vì vậy, từ năm 2010, việc đàm phán về chuyên môn được đẩy mạnh, bốn vòng trong năm 2010, sáu vòng trong năm 2011. Cuối năm ngoái, tại Thượng đỉnh của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Á châu Thái bình dương APEC ở Honolulu, ông Obama còn đề nghị là các nước nên hoàn tất việc đàm phán nội trong năm 2012. Bây giờ là đến giữa năm rồi, tôi e rằng chỉ tiêu đó khó thành.

Khó thành công

 

Tổng thống Barack Obama tại Thượng đỉnh của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Á châu Thái bình dương APEC ở Honolulu hôm 14 tháng 11/2011. AFP   

Vũ Hoàng: Chúng ta đi vào phần chuyên môn của việc đàm phán. Thưa ông vì sao ông cho là việc chín nước đạt được một thỏa thuận trong năm nay như Tổng thống Mỹ đã yêu cầu lại khó thành công?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trước tiên, và vụ khủng hoảng Âu châu hiện nay là một nhắc nhở, mọi cam kết quốc tế của một nước đều sẽ chi phối luật lệ và quy tắc hành xử trong nội bộ quốc gia đó. Đó là phần nguyên tắc, khiến cho Quốc hội từng nước thật sự dân chủ phải phê chuẩn các hiệp ước mà Chính phủ mình đã thương thảo và ký kết với nước ngoài. 

- Ngược lại, và đây là phần thực tế, trong trao đổi với thế giới, hàng hóa của xứ khác mà nhập vào Mỹ chẳng hạn thì cũng phải phù hợp với các tiêu chuẩn hiện hành của Hoa Kỳ. Khi thương thuyết, đại biểu của từng quốc gia phải đối phó với hai vấn đề song hành là những thỏa thuận hay cam kết với quốc tế và những quy luật sinh hoạt đã có sẵn ở nhà. Khi muốn được cái này với bên ngoài thì phải hy sinh chuyện kia ở bên trong. Nếu gặp mâu thuẫn là sẽ có trở ngại.

Vũ Hoàng: Ông có thể nêu ra một thí dụ về trở ngại này hay chăng?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thí dụ như về vệ sinh hay an toàn cho người tiêu thụ, tiêu chuẩn an toàn của mỗi quốc gia lại có thể mỗi khác khi đi vào tiểu tiết nhưng lại có thể là một trở ngại. Riêng tại Hoa Kỳ, hồ sơ gây tranh cãi lớn nhất chính là quy định về quyền sở hữu trí tuệ với tiêu chuẩn khắt khe do đại diện Hoa Kỳ nêu ra cho các đối tác. Tranh cãi xảy ra ngay bên trong nước Mỹ. 

Trong một nước độc tài như Việt Nam thì chính công đoàn của nhà nước, một công cụ của đảng độc quyền, mới gây khó khăn cho hệ thống tư doanh và kinh tế thị trường.

Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Về mặt ngoại giao từ các chính quyền Bush và Obama, nước Mỹ muốn trợ giúp các nước nghèo có thể mua dược phẩm thuốc men của Mỹ với giá rẻ. Nhưng khi đàm phán về quyền sở hữu, tiêu chuẩn quá cao của Hoa Kỳ lại gây khó khăn cho việc giải toả những hạn chế này. Làm sao giúp các nước nghèo có loại thuốc rẻ, không mang thương hiệu lớn nếu các tổ hợp dược phẩm có thể viện dẫn quy định của hiệp ước Xuyên Thái bình dương để cản trở?

Vũ Hoàng: Đấy là ta nhìn từ phía Hoa Kỳ, các nước khác thì yêu cầu hoặc đòi hỏi những gì mà ông cho là cũng có thể gây trở ngại khiến dự án này khó thành tựu nội trong năm nay?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Các nước đang phát triển, như Việt Nam hay Malaysia, thì muốn bảo vệ khu vực công nghệ của mình và chỉ muốn mở thị trường đón nhận hàng hóa điện tử của Mỹ nếu Hoa Kỳ cho phép nhập khẩu áo quần giày dép mà họ sản xuất rất nhiều. Một nước khác như New Zealand thì có chính sách nâng đỡ sắc dân bản địa là người Maori hoặc có chế độ trợ cấp dược phẩm thì thấy nhiều trở ngại trong các quy định của sáng kiến Xuyên Thái bình dương này. Là một quốc gia có nền canh nông rất mạnh, New Zealand cũng không muốn mở rộng vòng đàm phán cho Canada khi xứ này vẫn còn duy trì chế độ bảo vệ các sản phẩm gốc nông nghiệp của mình như trứng, sữa hay thịt gà. Nói chung thì người ta đụng vào nhiều vấn đề cứ tưởng là lắt nhắt rất nhỏ nhưng thật ra lại có ảnh hưởng rất lớn.

Vũ Hoàng: Một trong những nguyên tắc chỉ đạo của sáng kiến hợp tác xuyên Thái bình dương là vai trò của các xí nghiệp tư doanh, và yêu cầu hạn chế các doanh nghiệp nhà nước. Điều ấy có là một trở ngại không nếu chúng ta nhìn vào hoàn cảnh Việt Nam với khu vực kinh tế nhà nước vẫn giữ vị trí chủ đạo?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Các nước phát triển trên thế giới đã thấy tư doanh mới là sức mạnh kinh tế, doanh nghiệp loại vừa và nhỏ mới tạo ra nhiều việc làm nhất. Vì vậy mà họ đều muốn hạn chế doanh nghiệp nhà nước và đây cũng là một tiêu chuẩn khiến Trung Quốc không thể có mặt trong dự án này. Hà Nội thì mới chỉ nói đến tái cấu trúc kinh tế và cải tổ hệ thống doanh nghiệp nhà nước mà chưa có biện pháp cụ thể và thực tế thì vẫn muốn bảo vệ khu vực kinh tế nhà nước do sức ép của các nhóm lợi ích ở bên trong. Vì vậy, Việt Nam cũng sẽ gặp trở ngại rất lớn, gần như khó vượt qua được.

- Ngoài ra, ta không quên rằng một trong tiêu chí trọng yếu của hợp tác Xuyên Thái bình dương chính là bảo vệ quyền lợi của giới lao động qua hệ thống tiêu chuẩn rất cao. Nôm na là ngoài các tiêu chuẩn về an toàn lao động, thợ thuyền phải được sinh hoạt công đoàn và được quyền thành lập nghiệp đoàn tự do. Luật lệ Việt Nam ngày nay vẫn hạn chế quyền lập hội và chỉ cho một công đoàn quy nhất được hiện hữu là công đoàn của nhà nước. Điều này, chương trình mới đây của đài Á châu Tự do cũng có nhắc tới. Nói chung, ta nên chú ý đến một nghịch lý rất lạ.

- Trong các xã hội dân chủ, chính là thế lực rất mạnh của các nghiệp đoàn tư nhân mới cản trở tự do kinh tế vì tinh thần bảo hộ hay bảo vệ quyền lợi của họ. Trong một nước độc tài như Việt Nam thì chính công đoàn của nhà nước, một công cụ của đảng độc quyền, mới gây khó khăn cho hệ thống tư doanh và kinh tế thị trường.

Tìm sự đồng thuận

 

Lãnh đạo các nước đến Honolulu dự Thượng đỉnh của Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Á châu Thái bình dương APEC năm 2011. Photo courtesy of the White House  

Vũ Hoàng: Ông vừa nhắc tới trường hợp của New Zealand khi họ không muốn Canada tham gia vòng đám phán vì sẽ cạnh tranh với nông sản của mình. Một trường hợp khác là Trung Quốc, hiện vẫn đứng ngoài vì vai trò quá lớn của hệ thống doanh nghiệp nhà nước. Chúng ta có thể suy ra nhiều trường hợp khác, điển hình là Nhật Bản. Vì sao mấy nước đó, như Canada hay Trung Quốc hay Nhật Bản lại không có mặt trong sáng kiến này?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta thấy ra một quy tắc chung từ những vấn đề đối nội hay quốc tế của từng lĩnh vực đàm phán. Đó là càng có nhiều quốc gia tham dự hoặc càng có nhiều hồ sơ phải thương thuyết thì người ta càng khó tiến tới đồng thuận. Chẳng hạn như từ Tháng 10 năm 2001, Hoa Kỳ đã đề nghị các thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới WTO mở ra vòng đàm phán Doha để giúp các nước đang phát triển cùng tiến tới chế độ tự do mậu dịch. Vậy mà 10 năm đã qua rồi, vòng đàm phán Doha vẫn lâm vào bế tắc.

- Trở lại chuyện Hiệp ước Xuyên Thái bình dương, Nhật ngỏ ý muốn tham dự, mà vẫn đòi bảo vệ hệ thống nông nghiệp của họ nên vẫn phải đứng ngoài, y như Canada hay cả Mexico. Trung Quốc mà còn coi khu vực kinh tế nhà nước là mũi nhọn thì sẽ chẳng được mời vào đàm phán.

- Dù là chỉ có chín nước trong cuộc, những chướng ngại hiện nay của sáng kiến Xuyên Thái bình dương cho thấy các nước sẽ khó hoàn tất thỏa ước nội trong năm nay như Tổng thống Mỹ đã yêu cầu. Giữa việc tìm kiếm đồng thuận với việc tôn trọng lịch trình thì người ta chỉ có thể chọn một mà thôi, với hy vọng là vòng đàm phán này sẽ không bế tắc như vòng Doha.

Vũ Hoàng: Nhân đây, xin hỏi ông một câu liên hệ. Trung tuần Tháng Năm vừa qua, Chủ tịch Trung Quốc là Hồ Cẩm Đào đã có một thượng đỉnh hai ngày 13-14 với Thủ tướng Nhật Bản và Tổng thống Nam Hàn. Ba quốc gia này cũng đang đàm phán về việc tăng cường hợp tác kinh tế với nhau. Vì sao lại có sáng kiến đó và liệu kết quả có khả quan hơn hiệp ước Xuyên Thái bình dương hay chăng?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trước hết, chúng ta có Hiệp hội 10 Quốc gia Đông Nam Á là ASEAN, một cơ chế hợp tác chủ yếu là kinh tế hơn là chính trị hay an ninh. Sau đó, hiệp hội này lại có tham vọng mở ra một diễn đàn hợp tác giữa các nước Á châu với nhau, đấy là lúc ba nước Đông Bắc Á tham gia đối thoại, là Trung Quốc, Nhật Bản và Nam Hàn, người ta gọi đó là ASEAN+3. Thế rồi ba nước Đông Bắc Á này muốn tiến xa hơn và mở ra việc đàm phán tay ba. 

Thuần về kinh tế thì ba quốc gia này có thể bổ sung cho nhau nhờ trình độ phát triển khác biệt. Thí dụ như Trung Quốc tiếp nhận đầu tư của Nam Hàn hay Đài Loan để thợ thuyền và doanh nghiệp của họ làm gia công với sáng kiến và linh kiện điện tử của Nhật Bản rồi xuất khẩu ra ngoài. Nói cho dễ hiểu thì khối ASEAN ở phía Nam đã làm cỗ cho ba đại gia phía Bắc cùng hợp tác với nhau và còn có thể chiếm thị phần của mình. Máy vi tính ráp chế tại Trung Quốc có thể cạnh tranh với máy vi tính chế tạo tại Malaysia.

Giữa việc tìm kiếm đồng thuận với việc tôn trọng lịch trình thì người ta chỉ có thể chọn một mà thôi, với hy vọng là vòng đàm phán này sẽ không bế tắc như vòng Doha.

Ô. Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Tuy nhiên, về nhiều mặt khác, như an ninh và chính trị, ba nước Đông Bắc Á này lại có những dị biệt, nghi kỵ thậm chí mâu thuẫn lâu đời, giữa Trung Quốc với Nhật Bản hoặc giữa Nam Hàn với Nhật Bản chẳng hạn. Mà Nam Hà chưa chắc đã có lợi trong thế tay ba đó khi mình vẫn yếu thế giữa hai đại gia Tầu và Nhật. Thứ ba nữa, dù muốn cộng tác với nhau, cả ba nước đều ưu tiên cần tới Hoa Kỳ chứ chưa có thể gạt nước Mỹ ra khỏi Thái bình dương được! Vì vậy, tôi không nghĩ rằng sáng kiến tay ba này đã thành công, ngoài một số thắng lợi biểu kiến để lấy thế thương thảo riêng với Hoa Kỳ.

Vũ Hoàng: Chúng ta bước qua phần cuối, liên quan đến Việt Nam. Ông nghĩ sao về những hồ sơ ngoài kinh tế, như nhân quyền hay tiêu chuẩn lao động và môi sinh chẳng hạn?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trong quan hệ song phương với Hoa Kỳ, lãnh đạo Việt Nam coi thường người dân của mình nên gặp trở ngại với chính quyền Mỹ. Thí dụ như vì không tôn trọng nhân quyền và quyền tự do tôn giáo mà đã kẹt và sẽ kẹt vì thoả ước GSP, là chế độ thuế quan phổ cập rất có lợi cho kinh tế Việt Nam. Hoặc sẽ còn kẹt với hàng loạt đạo luật về nhân quyền của Hạ viện và Thượng viện Hoa Kỳ.

- Trong quan hệ đa phương, thí dụ như khuôn khổ của Hiệp ước Xuyên Thái bình dương, Việt Nam cũng vì không tôn trọng yêu cầu bảo vệ lao động và giải tỏa khu vực kinh tế nhà nước mà mất cơ hội thoát ra khỏi ảnh hưởng kinh tế quá sức tai hại của Trung Quốc. Nguời dân Việt Nam phải được biết về những chọn lựa tai hại đó của lãnh đạo.

Vũ Hoàng: Xin cảm tạ ông Nghĩa về cuộc phỏng vấn này.

Trường Ca Hoan Lạc và Đoản Khúc Bi Ai

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 120604

"Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài"

Trong viễn ảnh dài, Hoa Kỳ vẫn ngự trên đỉnh

 * Nguy cơ tái diễn kịch bản 2010 và 2011? Hình minh diễn của The Wall Street Journal * 

Sáng Thứ Sáu mùng một, khi thị trường tài chánh chưa mở cửa, Bộ Lao động Hoa Kỳ công bố thống kê về nhân dụng của tháng trước.

Sau đó, chuông vừa reo là chỉ số Kỹ nghệ Dow Jones DJIA tuột trăm điểm. Suốt ngày sụt nữa và cuối ngày mất 275 điểm. Tiểu biểu hơn vì quy tụ 500 doanh nghiệp lớn nhỏ là chỉ số S&P 500: mất hơn 3%. Nội trong một ngày, thị trường cổ phiếu nhả lại hết những gì đã được từ đầu năm. Qua ngày Thứ Hai, thị trường Mỹ vừa mở là cũng rớt, sau các thị trường Á, Âu..

Lý do: số việc làm mới trong Tháng Năm chỉ bằng phân nửa dự báo bi quan nhất và số Tháng Tư đã công bố hôm mùng bốn Tháng Năm còn bị điều chỉnh lại mất phân nửa. Nguồn nhân lực bị khiếm dụng, là số người có khả năng lao động, có tìm việc mà không ra nên tạm nhận việc bán thời, cũng tăng: thất nghiệp thật – nguyên hình hay trá hình, toàn thời hay bán thời – lên tới 14,8%, cao hơn tỷ lệ biểu kiến là 8,2%. Trước đó một ngày, Thứ Năm 31, Bộ Thương mại còn chỉnh lại sản lượng của Quý I: chỉ tăng có 1,9%, không là 2,2% theo ước tính ban đầu.

Như một võ sĩ bị nhồi hai cú liên tiếp, nước Mỹ loạng choạng lùi vào dây. Mà hình như sợi dây lại trùng cả bốn góc.

Kinh tế Âu Châu suy sụp nặng hơn mọi dự đoán, Tây Ban Nha lao đao bên bờ vực Hy Lạp, mà lãnh đạo khối này chưa thể thống nhất về giải pháp. Hy Lạp, Tây Ban Nha hay... Đức sẽ ra khỏi khối Euro? Bên kia đại dương, Á Châu cũng uể oải, Nhật, Ấn, Úc đều đồng nhịp đi xuống.

Đầu máy Trung Quốc dẫn đầu sự sa sút. Một chỉ số tiên báo là đơn mua hàng chế biến PMI đã tuột từ 53,3 xuống 50,4. Dưới mức 50 là dấu hiệu suy trầm. Bắc Kinh đã tính giảm đà tăng trưởng để điều chỉnh lại cơ cấu thất quân bình hầu tránh động loạn, như Hội nghị Trung ương quyết định từ năm ngoái. Nay họ bỗng giật mình, tuần qua họ trù tính bơm thêm thuốc bổ cho tay đua xe đạp khỏi lăn kềnh ngay trước Đại hội 18, một đại hội quan trọng nhất từ 10 năm nay...

Giới đầu tư tài chánh thì nhìn vào chuyển động ngắn hạn và thấy loé màu đỏ.

Dùng "phương pháp kỹ thuật" để đo tâm lý thị trường, họ vẽ đường tuyến "trung bình di động" của giá cổ phiếu trong 200 ngày (200-day moving average) - mỗi ngày cộng thêm số mới và gạt qua số cũ, cứ thế mà tính tiếp. Kinh nghiệm trăm năm cho biết rằng khi các chỉ số sụt dưới lằn 200 là có dấu hiệu tháo chạy. Tuần qua, mọi người đều chập chờn liếc ra cửa.

Đoản khúc bi ai đã bắt đầu: toàn cầu nhuốm màu xám đục của suy trầm tập thể trong thế cộng hưởng.

***

Bây giờ, hãy nhìn lại hòn bi xanh.

Cho đến ngày nhân loại lập xưởng trên cung trăng hay xuất cảng lên Hoả tinh, mọi nền kinh tế đều lệ thuộc vào sức hút của trái đất và vào địa dư hình thể.

Đông dân nhất thể giới, Trung Quốc và Ấn Độ là hai... bán đảo nghèo.

Trung Quốc là ốc đảo giữa Đông hải và núi cao hay thảo nguyên sa mạc hoang vu ở ba góc còn lại. Bên trong, khu vực trù phú nhất ở miền Đông thì thiếu đất và thiếu nước. Nơi đây, diện tích khả canh chỉ bằng 1/3 trung bình thế giới, cho một dân số 500 triệu người, có lượng nước ngọt thấp nhất châu Á. Mà trong năm châu thì Á châu là nơi ít nước nhất.

Ấn Độ là tam giác bị chặn bởi rặng Hy Mã Lạp Sơn trên đầu. Hai góc Đông Tây đều là biển cả: Vịnh Bengal và Biển Á Rập. Bên trong, lưu vực sông Hằng không đủ đất và nước cho một dân số quá đông. Lại còn bị Trung Quốc hút mất nước để tiêu tưới miền Bắc khát nước của họ!

Có lãnh thổ rộng nhất địa cầu, Liên bang Nga là xứ... khiếm khai.

Rất giàu tài nguyên mà không khai thác nổi vì địa thế hoang vu và phí tổn đầu tư quá đắt cho sự chuyển vận, biến chế và bán ra có lời. Sự trống trải đó còn khiến xứ này luôn luôn sợ bị tấn công – và đã từng bị - nên nuôi lực lượng quân sự lớn mạnh nhất, cho tới hụt hơi mà thác vào năm 1991. Từ đó, dân số sa sút dần, chết nhanh hơn đẻ.

Về ngắn hạn, dầu thô mà sụt dưới trăm đồng một thùng là ngân sách Nga lủng nặng. Khi thống kê nhân dụng Tháng Tư tại Mỹ được loan hôm mùng bốn Tháng Năm, dầu thô thế giới tuột dốc suốt tháng. Từ 105 đã mấp mé 80 đồng trên thị trường Mỹ và còn sụt vì dự báo suy trầm thế giới. Dầu thô mất giá làm Nga vất vả còn hơn mọi cường quốc khác.

Âu Châu là lục địa có chung một tên mà hàm chứa quá nhiều khác biệt.

Sự khác biệt đó khiến 500 năm hùng cứ của Âu Châu trên địa cầu – 1492-1991 – cũng là năm thế kỷ nội chiến, xung đột, đại chiến hay chiến tranh lạnh.

Khu vực trung tâm ở giữa có nước Đức giàu mà ngỏ, nên phòng vệ bằng gây chiến, ba lần trong lịch sử cận đại (1871, 1914, 1939). Nay đành lấy kinh tế làm sức phòng thủ. Miền Bắc cần cù nhất thì địa dư cũng phân tán nhất với nhiều hải đảo và bán đảo. Miền Nam thoải mái sống vui bên Địa Trung Hải mà khó sống hùng sống mạnh nếu thiếu tiếp vận từ miền Bắc. Giải pháp thống nhất tiền tệ của 17 nước giữa khu vực trung tâm và miền Nam thì đang rã từng mảng khiến giải pháp thống nhất kinh tế của 27 nước bị đe dọa.

Nạn suy trầm toàn cầu 2008-2009 đã phơi bày những nhược điểm của từng khối kinh tế và gây tranh luận ồn ào nhất tại Mỹ. Người ta gật gù nói đến sự tàn lụi của nước Mỹ. "Trật tự Hoa Kỳ" hay Pax Americana chỉ là vang bóng. Sự thật nó lại cứng đầu hơn vậy.

Đấy là lúc mà nhìn từ bên ngoài, ta có thể hát khúc trường ca của Hoa Kỳ.

***

Hoa Kỳ là một "hải đảo" vuông vức giữa hai mặt biển lớn nhất địa cầu và hai lân bang yếu xìu.

Bên trong, ở giữa là khu vực ôn đới của sáu con sông (không biệt lập như Hồng hà hay Cửu Long của ta, Hoàng hà hay Dương tử của Tầu) mà đan kết thành mạng lưới chuyển vận và canh tác thuận tiện nhất địa cầu. Yếu tố thiên nhiên đó đã dễ thống nhất lòng người tứ xứ.

Yếu tố cởi mở về tư tưởng còn khiến người dân có quyền thử nghiệm mọi giải pháp và không chấp nhận độc quyền chân lý. Nhờ vậy, họ đạt trình độ phát triển kỹ thuật còn cao hơn tầm nhìn của chúng ta! Mươi năm tới thì ta mới biết, khi cái đỉnh cao lại lên tới trình độ cao hơn.

Bên ngoài, Hoa Kỳ có hệ thống phòng thủ tích cực và trải rộng toàn cầu. Khi địa cầu chuyển trục từ Âu qua Á, Hoa Kỳ quyết định đưa 60% phương tiện hải quân qua Á châu: có 11 hàng không mẫu hạm, lớn hơn và tân tiến hơn tổng số của thiên hạ, Tổng trưởng Quốc phòng Mỹ vừa loan báo sẽ đưa sáu chiếc vào Á châu. Biển Thái bình sẽ thái bình! Ai không tin thì cứ thử.

Nhưng đừng quên là quân lực xứ này có kinh nghiệm tác chiến thường trực từ sau 1945!...

Kinh tế suy trầm và chính trường bế tắc? Ngân hàng Trung ương Mỹ còn kí kíp trong cẩm nang. Sau khi hạ lãi suất tới sàn rồi bơm tiền theo kiểu QEI, QEII, và đảo lãi suất theo kiểu "Operation Twist", định chế độc lập này vẫn còn khả năng cứu nguy, hơn hẳn mọi định chế Âu-Á khác.

Nhìn theo tầm ngắn dài thì dân Mỹ đang tranh cãi về đủ chuyện lớn nhỏ, Tháng 11 này có quyền đạp lãnh đạo ra cửa để tìm ai khác. Chính trường thì vậy, chứ thị trường thì đã tìm cách khác. Khi mất giá nặng thì sẽ tìm ra! Và nếu có phải lùi thì chẳng ai leo lên núi hay lùi xuống biển....

Kết luận? Trong ngắn hạn thì ta còn khốn đốn - và thất nghiệp còn tăng. Trung hạn từ hai đến năm năm mới khá hơn. Trong trường kỳ, Hoa Kỳ vẫn bảnh vì đất, nước và người! Con người xuất sắc là biết nắm cái may trời cho - để tìm ra giải pháp còn sáng tạo hơn nữa.

Hoan ca Hoa Kỳ đấy.

Thi Đua Yêu Nước – Trên Lưng Cọp

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Việt Tribune Ngày 120530

Thiên triều bất an trên Thiên cung hỗn loạn

Mao Trạch Đông là người có công! Ông giải phóng Trung Quốc khỏi nạn ngoại xâm và xăn tay áo tái thiết đất nước theo kiểu riêng. Kết quả, công đó thành công cốc.

Ba chục năm lãnh đạo của ông khiến Trung Quốc lụn bại trong chế độ bế môn toả cảng để tự cung tự cấp như nhiều Hoàng đế khác đã áp dụng trong lịch sử. Sự hoang tưởng của Mao chỉ kém thủ đoạn chính trị của ông, với vụ Cách mạng Văn hoá Vô sản Vĩ đại nhằm loại bỏ mọi chính kiến khác ở trên thượng tầng lãnh đạo.

Bị mê hoặc bởi chủ nghĩa cộng sản nhiều người không nhìn ra một thủ thuật cũ: lãnh đạo huy động quần chúng u mê đi làm cách mạng cho mình.

Từ Hy Thái hậu và các cận thận thủ cựu của bà cũng từng làm như vậy với "Nghĩa hoà đoàn" để tấn công các thế lực ngoại bang hầu củng cố quyền lực của mình trước đề nghị cải cách của các phần tử tiến bộ hơn. Kết cuộc vụ "Loạn quyền phỉ" này (Boxer Reebellion, kéo dài từ 1898 đến 1901) khiến triều Thanh càng khủng hoảng - và 10 năm sau thì sụp đổ.

Lần này, 10 năm hỗn loạn của cuộc "Đại văn cách" (1966-1976) - khi quần chúng ngoài đảng và đám con nít nhi nhô được Mao và tay chân thân tín huy động để tấn công đảng - khiến lý tưởng cộng sản trở thành vô nghĩa. Uy tín của Đảng Cộng sản Trung Hoa sa sút nặng.

Khi giành lại quyền bính năm 1978 và tiến hành cải cách năm sau, Đặng Tiểu Bình tìm ra một lẽ chính đáng khác cho quyền lãnh đạo tuyệt đối của đảng: đem lại áo cơm cho người dân.

Người ta coi là ông đã thành công và cả thế giới trầm trồ ngợi khen phép lạ kinh tế lẫn uy thế rất lớn của Trung Quốc. Thế vận hội Bắc Kinh 2008 và việc kinh tế Trung Quốc đã vượt qua Nhật Bản vào năm 2010 để đứng hạng nhì thế giới là những điều khó phủ nhận.  Và thường được đảng nhấn mạnh, được truyền thông quốc tế ca tụng.

Nhưng chính là chiến lược tập trung kiểm soát chính trị và áp dụng quy luật thị trường có chọn lọc đi cùng việc tản quyền cho các địa phương được linh động kiếm tiền lại gây vấn đề. Lợi thế của chiến lược xiết chặt chính trị và thả lỏng kinh tế đã đi hết sự vận hành dễ dãi lúc ban đầu.

***

Những người thấy ra điều ấy là thế hệ lãnh đạo thứ tư, Hồ Cẩm Đào, Ngô Bang Quốc và Ôn Gia Bảo....

Sau ba thế hệ - Mao Trạch Đông, Đặng Tiểu Bình và Giang Trạch Dân - thế hệ Hồ-Ôn này không thuộc vào xu thế "cách mạng" mà là loại kỹ sư có tinh thần thực tiễn và ít lý luận duy ý chí. Họ thấy ra ưu điểm của cải cách, nhưng cũng nhìn thấy nhược điểm của chiến lược mở cửa.

Nhờ mở cửa buôn bán với bên ngoài, kinh tế có tăng trưởng cao hơn trước. Nhưng đấy chỉ là một áp dụng trễ của chiến lược Đông Á nhằm phát triển xuất cảng. Nhật Bản, Nam Hàn hay Đài Loan đều  tạo ra phép lạ như vậy và cũng từng bị khủng hoảng. Mấy quốc gia đó lại thuần chủng (Nhật) hoặc có lãnh thổ rất hẹp (trường hợp hai nước Đông Bắc Á kia) nên không gặp vấn đề như Trung Quốc đã gặp và lãnh đạo thời đó đã sớm thấy.

Vì khác biệt quá lớn về địa dư trên một lãnh thổ quá rộng, chiến lược hướng ngoại dẫn tới kết quả là các tỉnh và thành phố duyên hải bung ra rất mạnh, khắng khít hợp tác với doanh nghiệp quốc tế để đem lại sự kỳ diệu đáng khâm phục ở bên ngoài. Bên trong, các địa phương bị khóa trong đất liền thì vẫn lụn bại. Dị biệt về lợi tức và nhận thức giữa các tỉnh trong/ngoài là vấn đề đã được Hồ Cẩm Đào hay Ôn Gia Bảo thấy rõ và nói lên.

Nhưng ngoài dị biệt về địa dư, chiến lược phát triển này còn đào sâu sự khác biệt đầy bất công giữa các thành phần dân chúng. Bị thiệt hại nhất là thành phần nông dân.

Sau 10 năm dễ thở hơn nhờ Đặng Tiểu Bình, mức sống của họ không tăng, mà đất đai lại bị cướp cho nhu cầu công nghiệp hóa và đô thị hóa. Trong khi ấy, cường hào ác bá và tham nhũng đã trở thành phổ biến. Lên lãnh đạo từ đầu năm 2003 (sau Đại hội 16 vào năm 2002), Hồ-Ôn cố phát triển các tỉnh ở trong rồi đưa ra sáng kiến xây dựng "Xã hội Hài hòa". Kế hoạch Năm năm thứ 11 (2006-2010) nhấn mạnh đến yêu cầu đó.

Cũng theo phép cũ, lãnh đạo còn cho phép quần chúng lên tiếng về những bất công và tệ nạn tham ô để thanh trừng các đảng viên biến chất về tội tham nhũng.

Kết quả là người dân biểu tình ngày một đông hơn, và số lần biểu tình được chính cơ quan nhà nước loan báo hoặc xác nhận. Nhưng bất công không giảm, dị biệt vẫn tăng và tham nhũng càng lan rộng, để lên tới thượng tầng đảng.

Năm năm sau, là ngày nay, Kế hoạch Năm năm thứ 12 (2011-2015) vẫn phải xử lý bài toán cũ, với những khó khăn còn trầm trọng hơn.

***

Sau 10 năm lãnh đạo với chủ trương tăng cường quyền hạn cho trung ương để tái phân lợi tức hay dịch vụ xã hội cho các địa phương và thành phần nghèo khó, thế hệ thứ tư chưa đạt được mục tiêu vì sự cưỡng chống của nhiều địa phương nay đã có thân tộc và thế lực lên tới thượng tầng, ở tại trung ương.

Đấy là bối cảnh kinh tế, xã hội và chính trị có thể giúp chúng ta hiểu thêm về vụ khủng hoảng vừa qua, với nhân vật Bạc Hy Lai vừa bị hạ bệ.

Lãnh đạo Trung Quốc rất giỏi về nghệ thuật hay thủ thuật huy động quần chúng.

Từ Mao Trạch Đông với cuộc Vạn lý Trường chinh để vét dân từ các tỉnh nghèo khó ở bên trong hầu chiếm đoạt quyền lực trong trận nội chiến và "Bước nhảy vọt vĩ đại" hay "Đại văn cách", quần chúng u mê đã tràn lên như thác lũ. Bây giờ, quần chúng đó có nhiều người bất mãn, ngày càng đông.

Bạc Hy Lai bèn dùng lại thuật cũ, với nội dung mới. Cũng theo tinh thần cách mạng bình đẳng của Mao, nhưng với nét tinh ma là khơi dậy lòng ái quốc.

Qua Bạc Hy Lai, khuynh hướng bảo thủ - tự coi là "Tân Tả" – và một số sĩ quan đã tìm thấy một biểu tượng cho mình: phát triển các địa phương bên trong theo tinh thần công bằng và ý chí yêu nước của Mao, để chống lại mọi thế lực thù nghịch cấu kết với các phần tử cải lương bị biến chất thành tay sai ngoại bang!

Trên thượng tầng, đảng cũng muốn huy động tự ái dân tộc để hoàn thành công trình vĩ đại là đưa Trung Quốc lên hàng đại cường. Khi thất vọng về kinh tế, người dân vẫn còn lối thoát tâm lý đó nên đảng sốt sắng chỉ ra để gây sức mạnh. Nhưng, với cùng một bài bản đó của đảng, Bạc Hy Lai lại chơi trò chính khách để tranh đoạt quyền lực cho bản thân và gia đình. Tội hình sự của bà vợ, hoặc cả cái tội có tham vọng và âm mưu vô lối thật ra lại không nặng bằng tội khơi dậy lòng ái quốc và tự ái dân tộc, vì giựt mất lá cờ đỏ của đảng.

Khi huy động quần chúng, lãnh đạo thực ra đã muốn cưỡi trên lưng cọp.

Bây giờ con cọp thấy đói ăn thì đảng phất cờ đỏ để chuyển hướng chú ý. Tự nhiên có những kẻ như Bạc Hy Lai lại đòi cướp cờ cho mình. Dù có thanh toán xong một chuyện kỳ cục như vậy, lãnh đạo Trung Quốc vẫn chưa thể yên tâm. Đại hội 18 sẽ đưa một thế hệ khác lên nhưng chưa biết làm sao xuống khỏi lưng cọp mà không bị vồ!

Hoàn cảnh lúng túng đó ở Thiên cung mới giải thích vì sao đã có chuyện Vương Lập Quân, Bạc Hy Lai rồi Chu Vĩnh Khang hay Trần Quang Thành cứ dồn dập bung khỏi tầm kiểm soát của Thiên triều.

Khi tin tức thời sự hàng ngày nói đến việc lãnh đạo kinh tế của Trung Quốc lại phải kích cầu lần nữa, sau biện pháp cực kỳ ngoạn mục vào cuối năm 2008, người ta nên thấy rằng đấy chỉ là tin nhỏ. Và đà tăng trưởng cao hay thấp từ nay đến cuối năm cũng chỉ là chuyện chu kỳ.

Khi thời sự chính trị nói đến việc 16 đảng viên hồi hưu của tỉnh Vân Nam công khai yêu cầu điều tra và trục xuất Ủy viên Bộ Chính trị Chu Vĩnh Khang, Trưởng ban Chính pháp Trung ương và là người cầm đầu hệ thống Công an và Tình báo Trung Quốc, thì đấy vẫn là tin nhỏ! Việc Chu Vĩnh Khang - bị liên lụy vì là người đỡ đầu cho cựu Bí thư Trùng Khánh Bạc Hy Lai - phải xuất hiện và lên tiếng để đánh bạt những tin đồn cũng chỉ là biện pháp trấn an của lãnh đạo.

Sự thể có khi nghiêm trọng hơn vậy vì những chọn lựa nan giải của đảng.

Giảm đà tăng trưởng để điều chỉnh lượng thành phẩm như Kế hoạch Năm năm thứ 12 đã đề ra là một chọn lựa. Bảo vệ quyền thống trị của đảng trên quân đội mà vẫn yêu cầu quân đội phải yểm trợ việc nội an là một chọn lựa khác. Cải cách kinh tế mà cũng phải cải cách cả chính trị, như Thủ tướng Ôn Gia Bảo đã chính thức đề cập, nhưng tới mức độ nào để đảng vẫn duy trì được quyền lực? Đấy là một chọn lựa khác. Phát huy tinh thần yêu nước để chứng tỏ lẽ chính danh của quyền lực đảng, nhưng tới mức nào để khỏi khơi dậy tư tưởng Mao Trạch Đông hay những thủ thuật kiểu Cách mạng Văn hoá là một bài toán cũng không dễ có giải đáp.

Giới quan sát bên ngoài thì e ngại một bước nhảy vọt vĩ đại vào quá khứ khi đảng phải lui về ưu tiên bảo vệ chế độ hơn là phát triển quốc gia. Nhiều người khác thì cho rằng các tướng lãnh có thể đưa quân ra khỏi trại để ổn định tình hình - và thực tế tiến hành một cuộc đảo chính. Những lý luận hay suy đoán này đang được công khai hoá và phổ biến khắp nơi và có thể tác động vào những cái đầu hoang mang và làm Thiên cung càng thêm hỗn loạn.

Bên dưới là bầy cọp đói đang chờ đợi....