Bài Toán Trung Quốc Trước Thượng Đỉnh G-20

Nguyên Lam & Nguyễn-Xuân Nghĩa, RFA Ngày 160817

Diễn đàn Kinh tế 

Khu vực quốc doanh là trung tâm ban phát đặc lợi và đục khoét nền kinh tế quốc dân

 

 

* Một đảng viên cộng sản Trung Quốc dùng hai điện thoại di động chụp ảnh trong lễ kỷ niệm kỷ niệm 95 năm thành lập đảng cộng sản Trung Quốc tại Nhân dân Đại sảnh đường ở Bắc Kinh hôm 1/7/2016. AFP photo * 

 

 

Ba tuần nữa, Thượng đỉnh của nhóm G-20 gồm lãnh đạo của Liên hiệp Âu châu cùng 19 quốc gia có sản lượng kinh tế cao nhất thế giới sẽ họp tại thành phố Hàng Châu của Trung Quốc. Vào dịp này, lãnh đạo quốc gia đăng cai tổ chức hội nghị năm nay tránh nói về tranh chấp ngoài Đông Hải và trách nhiệm của Bắc Kinh mà đề nghị các nước chú ý đến hồ sơ kinh tế.

Hồ sơ kinh tế Trung Quốc

Nguyên Lam: Ban Việt ngữ đài Á Châu Tự Do cùng Nguyên Lam xin kính chào chuyên gia kinh tế Nguyễn-Xuân Nghĩa. Thưa ông, năm nay, hội nghị cấp cao của nhóm G-20 sẽ họp tại thành phố Hàng Châu của Trung Quốc vào hai ngày mùng bốn mùng năm tháng tới. Xuyên qua các phiên họp chuẩn bị cho kỳ họp thượng đỉnh này, người ta được biết lãnh đạo Bắc Kinh sẽ tránh đề cập tới hồ sơ nóng nhất là những tranh chấp ngoài biển Hoa Đông và Hoa Nam của họ với trách nhiệm rất nặng của Bắc Kinh mà yêu cầu các quốc gia tham dự hãy cùng thảo luận về hồ sơ kinh tế. Theo dõi việc chuẩn bị Thượng đỉnh G-20 này, ông có ý kiến ra sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Thượng đỉnh G-20 năm nay có nhiều ý nghĩa hơn các kỳ họp trước của lãnh đạo 19 quốc gia giàu mạnh nhất thế giới và của Liên hiệp Âu châu vì một số lý do.

Nhìn trong dài hạn thì từ năm 1975 về sau, hội nghị của Khối G-7 gồm bảy nước công nghiệp hóa dẫn đầu thế giới vẫn có tầm quan trọng đặc biệt. Bảy nước đó là Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đức, Anh, Pháp, Ý và Canada, với sản lượng kinh tế cao nhất và nền chính trị dân chủ nhất, nên nguyên thủ của họ mà hội họp thì có ảnh hưởng đến thế giới. Nhưng thế giới đã thay đổi từ Thế kỷ 21, với sự xuất hiện của các nền kinh tế gọi là “tân hưng”, là các nước mới phát triển có sản lượng kinh tế cao hơn trước.

Lãnh đạo xứ này vẫn loay hoay với biện pháp vay tiền kích thích kinh tế và chất lên một núi nợ trong khi chưa thể cải cách hệ thống doanh nghiệp nhà nước. Nguyễn-Xuân Nghĩa

Vì vậy từ năm 2008, người ta định chế hóa hội nghị hàng năm của các nước gọi là nhóm G-20, gồm bảy nước công nghiệp hóa và 12 nước tân hưng, cộng thêm Liên hiệp Âu châu. Nhóm G-20 thật ra không là tổ chức thống nhất như Liên hiệp quốc hay khối G-7 và chỉ là diễn đàn của các nước có sản lượng kinh tế cao nhất. Từ G-7 đến G-20 ta thấy ra sự chuyển dịch của trọng tâm kinh tế thế giới khi sản lượng kinh tế của khối G-7 chỉ chiếm 46% sản lượng thế giới so với 85% là sản lượng tổng cộng của nhóm G20.

Tuy nhiên, trong 12 nước mới phát triển vẫn còn nhiều quốc gia chưa có dân chủ, cũng chẳng có tinh thần trách nhiệm trong hợp tác như thế giới trông đợi, điển hình là trường hợp của Tầu và  Nga là hai quốc gia đang gây sóng gió cho các lân bang. Dù Bắc Kinh hay Moscow không muốn, thì nhiều nước vẫn có thể nêu vấn đề về những sóng gió này, như Liên Âu về vụ Ukraine hay Nhật Bản về tranh chấp chủ quyền ngoài Đông Hải khi ngư thuyền Trung Quốc có tầu tuần duyên hộ tống đã vào cướp cá trong vùng quần đảo Senkaku của Nhật.

Lý do quan trọng thứ ba là Thượng đỉnh G-20 nhóm họp sau vụ khủng hoảng Liên Âu với việc Vương Quốc Anh quyết định ra khỏi tổ chức và khi trào lưu chống tự do mậu dịch và toàn cầu hóa đang thắng thế tại nhiều nước dân chủ và công bằng xã hội cùng chủ quyền quốc gia đang trở thành hai mối quan tâm lớn của thế giới. Vì vậy, tôi nghĩ là lãnh đạo Bắc Kinh như Chủ tịch Tập Cận Bình sẽ nhắc đến hai mối quan tâm đó khi khai mạc hội nghị, nhưng thực chất thì vẫn để che giấu những vấn đề quá lớn trong nội tình của họ.

Nguyên Lam: Chúng ta bước vào phần chính của đề tài, thưa ông, những vấn đề nội bộ của kinh tế Trung Quốc là gì?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Tôi đoán là lãnh đạo Bắc Kinh sẽ nói đến những thành tựu kinh tế của họ khi Trung Quốc cũng theo bước chân các nước tiên tiến mà xuất nhập khẩu nhiều sản phẩm có giá trị cao hơn. Tức là thay vì bán hàng chế biến loại rẻ tiền thì đã xuất khẩu các mặt hàng điện tử hay máy móc tối tân hơn và thay vì nhập loại nguyên nhiên vật liệu sơ đẳng thì mua các sản phẩm có hàm lượng kinh tế cao hơn và đầu tư hải ngoại của họ thì trút vào những ngành sản xuất chiến lược hơn. Nhưng nếu đã nhìn vào toàn cảnh thì ai cũng thấy sự chuyển dịch về phẩm đó vẫn chỉ có giá trị biểu kiến vì hai lý do.

Thứ nhất, các nước kia đã phát triển với chính trị dân chủ và xã hội công bằng hơn nên đấy mới là sức mạnh thật của quốc gia, trường hợp tiêu biểu nhất chính là Nam Hàn, là tấm gương của Bắc Kinh. Thứ hai, kinh tế Trung Quốc vẫn quá lệ thuộc vào đầu tư và xuất khẩu nên chưa theo kịp nhiều nước tiên tiến khác mà lấy tiêu thụ nội địa làm lực đẩy như lãnh đạo Bắc Kinh vẫn nói từ ba năm nay. Sau cùng, có lẽ cũng nên thấy kinh tế không là tất cả vì trong số 12 nước vừa gia nhập câu lạc bộ các nước giàu nhất thì có quốc gia đang bị nguy cơ khủng hoảng nội bộ, như Nga, Brazil, Saudi Arabia, hay Turkey, v.v. chủ yếu là vẫn thiếu dân chủ. Đấy cũng là một bài học cho Việt Nam.

Nguyên Lam: Thưa ông, về kinh tế Trung Quốc thì tuần qua, Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF đã có một báo cáo thường niên không lấy chi là lạc quan, ông đánh giá thế nào về nhận định này?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Chúng ta không chỉ có phúc trình IMF mới công bố hôm 12 mà nhiều ngân hàng đầu tư hay trung tâm nghiên cứu quốc tế đã đề cập đến kinh tế Trung Quốc từ nhiều giác độ khác nhau, được chính Bắc Kinh gián tiếp xác nhận qua các thống kê của họ.

Thí dụ như IMF cho là viễn ảnh ngắn hạn của kinh tế xứ này có chiều hướng cải thiện nhưng Trung Quốc vẫn bị các vấn đề nguy kịch là gánh nợ quá lớn của doanh nghiệp, hay số nợ của hệ thống ngân hàng chui trị giá hai nghìn 900 tỷ là một tai họa khó tránh, hoặc nạn tẩu tán tư bản năm nay cũng bằng năm ngoái, có thể lên tới một ngàn tỷ đô la. Định chế quốc tế này khuyến cáo rằng Bắc Kinh cần chấn chỉnh hoặc thậm chí giải thể các doanh nghiệp nhà nước bị lỗ lã và chấp nhận một đà tăng trưởng thấp hơn.

Trong khi đó, thống kê của Bắc Kinh cho biết lượng đầu tư cố định của Tháng Bảy đã giảm. Nhưng con số tiêu cực ấy còn che giấu hai sự kiện đáng ngại khác là nạn sa sút đầu tư của khu vực tư doanh so với quốc doanh từ cuối năm ngoái và chuyện thứ hai, Bắc Kinh vẫn cứ phải bơm tiền kích thích kinh tế. Hệ thống thông tin kinh tế Bloomberg thì cho rằng tính đến cuối Tháng Sáu, tổng số nợ không sinh lời của Trung Quốc còn cao hơn Tổng sản lượng kinh tế của Việt Nam trong suốt năm 2015.

Tổng hợp lại, tập đoàn ngân hàng Hongkong Shanghai Bank của Anh, gọi là HSBC, nhận định rằng kinh tế Trung Quốc hút tiền nhanh hơn in tiền, là điều cực kỳ quái lạ! Nói vắn tắt thì lãnh đạo xứ này vẫn loay hoay với biện pháp vay tiền kích thích kinh tế và chất lên một núi nợ trong khi chưa thể cải cách hệ thống doanh nghiệp nhà nước. Trong cái rừng thống kê đó, người ta khó thấy ra các vấn đề kinh tế, xã hội và chính trị của lãnh đạo Bắc Kinh….

Lãnh đạo toàn quyền quyết định

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (phải) và Giám đốc điều hành Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF Christine Lagarde tại Bắc Kinh ngày 8/4/2013. AFP photo

Nguyên Lam: Chính là vì vậy mà thính giả của chúng ta mới cần một cái nhìn tổng hợp và Nguyên Lam xin đề nghị ông trình bày cho hình ảnh tổng hợp đó. Thưa ông, bài toán kinh tế của Trung Quốc nằm ở đâu mà ông nhắc tới các vấn đề xã hội và chính trị của lãnh đạo?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Người ta cứ lầm tưởng rằng hệ thống chính trị độc tài của Trung Quốc có ưu điểm hơn hệ thống dân chủ vì lãnh đạo có toàn quyền quyết định về việc phân phối tài nguyên sao cho có lợi nhất về kinh tế. Sự thật lại chẳng đơn giản như vậy.

Từ đã lâu, lãnh đạo Bắc Kinh biết rằng nếu muốn kinh tế phát triển chứ không chỉ tăng trưởng mà thiếu phẩm chất và thừa tai họa về môi sinh và tài chính thì phải có liều thuốc vừa “bổ” vừa “tả” theo kiểu Đông y. “Bổ là giải tỏa rào cản cho tư doanh có thể đầu tư và tạo thêm của cải cùng việc làm theo quy luật tự do của thị trường, và tả là cải cách hệ thống doanh nghiệp nhà nước kém hiệu năng mà đầy tham nhũng.

Về mặt tích cực thì hồi Tháng Sáu, Quốc vụ viện, là Hội đồng Chính phủ của Bắc Kinh công bố nhiều chỉ dẫn mới để kích thích đầu tư của tư doanh và qua Tháng Bảy thì còn giải tỏa điều lệ đầu tư cho nước ngoài vào các khu tự do thương mại trong lãnh thổ Trung Quốc. Nhưng kết quả thì chưa thể có ngay được.

Ngược lại, về mặt tiêu cực là số phận của các doanh nghiệp nhà nước thì cuối Tháng Hai năm nay, Bắc Kinh loan báo việc sa thải một số công nhân viên của khu vực quốc doanh từ hai ngành sản xuất dư thừa là than và thép. Tức là họ biết rằng phải chấn chỉnh khu vực này với cái giá chính trị và xã hội là làm gần hai triệu người mất việc trong tương lai. Nhưng bây giờ IMF cho là họ cần sa thải tám triệu lao động dư dôi thì làm sao giải quyết mà không bị khủng hoảng xã hội?

Tập Cận Bình có thể tập trung quyền lực vào trong tay mình nhưng chẳng thể nào phù phép để tạo ra tám triệu việc làm và tránh được hiện tượng doanh nghiệp vỡ nợ dây chuyền. Nguyễn-Xuân Nghĩa

Nguyên Lam: Nhưng thưa ông, phải chăng các chế độ độc tài vẫn có thể mạnh tay sa thải nhân công để đạt thành tích kinh tế và đấy mới là ưu thế cao hơn các chế độ dân chủ?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Chúng ta không nên quên là Trung Quốc và Việt Nam có chế độ độc tài đảng trị, trong đó một đảng chính trị có toàn quyền quyết định về kinh tế lẫn chính trị. Nhưng, hệ thống chính trị ấy được xây dựng từ dưới lên, với các đảng viên có đặc quyền trên thượng tầng phải dựa vào đảng viên cao cấp có đặc lợi ở dưới, từ các địa phương.

Hệ thống đó mới giải thích vai trò của khu vực kinh tế quốc doanh là trung tâm ban phát đặc lợi và đục khoét nền kinh tế quốc dân. Ở trên có thể nói tới việc sa thải hai triệu hay tám triệu công nhân  của các doanh nghiệp nhà nước, đấy là chuyện trừu tượng và duy ý chí, chứ ở dưới thì đảng viên cán bộ địa phương khó chấp hành chỉ thị này của thượng cấp vì sẽ gây ra động loạn xã hội khi lao động bị sa thải mà không có việc làm mới.

Vì vậy, trung ương Bắc Kinh cứ ban hành chỉ thị cho vui, chứ tại các tỉnh thì chính các đảng viên cao cấp lại trì hoãn hoặc phá hoại chỉ thị đó vì sợ loạn. Thời thịnh đạt với đà tăng trưởng trên 10% thì khu vực quốc doanh này là các trung tâm đặc quyền và đặc lợi, ngày nay khi đà tăng trưởng chỉ còn 5-6% thì đấy là các trung tâm cưỡng chống cải cách mà trung ương không thể dễ dàng ban hành biện pháp kỷ luật.

Nguyên Lam: Khi nhìn ra mâu thuẫn giữa trung ương và các địa phương của chế độ độc tài đảng trị, có lẽ người ta còn thấy ra một mâu thuẫn khác của lãnh đạo Bắc Kinh ngày nay. Đó là làm sao tạo ra công ăn việc làm cho quần chúng lao động khi đà tăng trưởng sẽ tất yếu suy giảm và cần lực đẩy là tiêu thụ nội địa mà số tiêu thụ đó còn quá thấp vì các hộ gia đình còn quá nghèo. Sự thể có là cái vòng luẩn quẩn này không?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Tôi nghĩ rằng sự thể còn nguy kịch hơn vậy vì một lý do quốc tế nữa. Trung Quốc quá lệ thuộc vào xuất khẩu mà lượng hàng nhập khẩu vào các thị trường Âu-Mỹ khó tăng nên họ chết kẹt và sẽ kêu gọi các nước trong Thượng đỉnh G-20 này. Ở bên trong thì tiêu thụ nội địa chưa tăng nên họ tiếp tục bơm tiền kích thích sản xuất tức là tiếp tục vay tiền đầu tư và chất lên một núi nợ sẽ đổ.

Tập Cận Bình có thể tập trung quyền lực vào trong tay mình nhưng chẳng thể nào phù phép để tạo ra tám triệu việc làm và tránh được hiện tượng doanh nghiệp vỡ nợ dây chuyền. Đấy mới là bối cảnh sóng gió của Thượng đỉnh G-20, dù Bắc Kinh tránh nói đến sóng gió ngoài Biển Đông!

Nguyên Lam: Ban Việt ngữ và Nguyên Lam xin cảm tạ chuyên gia kinh tế Nguyễn-Xuân Nghĩa về bài phân tích này.

Vay Tiền Mua Thuốc Bổ

Nguyễn Xuân Nghĩa, Thanh Hà Ngày 160809

Tạp Chí Kinh Tế RFI

Trung Quốc vẫn «bơm tiền» mua tăng trưởng trong ngắn hạn  
  

 

* Sức mạnh đồng tiền Trung Quốc. Reuters *

Địa ốc, nợ của các chính quyền địa phương và doanh nghiệp, những mắt xích yếu kém của kinh tế Trung Quốc. Phân tích của chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa về bài toán nan giải của Bắc Kinh: Cải tổ để chấm dứt tình trạng dư thừa khả năng sản xuất hay tiếp tục bơm tín dụng hòng duy trì tăng trưởng cho dù có đang thổi lên những quả bóng dễ vỡ như trong ngành địa ốc?

Đầu tháng 6/2016 trong một hội nghị tại Thâm Quyến, Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF một lần nữa kêu gọi Bắc Kinh đẩy mạnh cải tổ kinh tế, bởi vì, nhờ được nhà nước «hỗ trợ viễn cảnh tăng trưởng trong ngắn hạn của Trung Quốc tương đối tốt, nhưng về trung hạn, nước này sẽ phải đối mặt với nhiều bất trắc (…) tín dụng tăng quá nhanh, khả năng sản xuất dư thừa, hệ thống ngân hàng không chính thức thiếu minh bạch, không phù hợp với thực tế» là những mối đe dọa đối với tăng trưởng của Trung Quốc.

Trong báo cáo hồi tháng 4/2016 cũng IMF ghi nhận, tỷ lệ nợ khó đòi của các ngân hàng Trung Quốc đạt mức cao nhất từ 11 năm nay và có thể tương đương với 7 % GDP của Trung Quốc. Riêng nợ của các doanh nghiệp, theo thẩm định của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế, khoản này đã tương đương với 145 % tổng sản phẩm nội địa của nền kinh tế thứ 2 toàn cầu.

Hơn một nửa nợ của các doanh nghiệp Trung Quốc đã được rót vào các tập đoàn do nhà nước kiểm soát trong lúc sản xuất của khu vực quốc doanh chỉ bằng 1/5 các hoạt động kinh tế toàn quốc.

Thống kê về tăng trưởng của Trung Quốc trong quý 1/2016 cho thấy, GDP tăng 6,7 % trong ba tháng đầu năm. Thành quả đó có được nhờ trong hai tháng 2 và 3/2016 Bắc Kinh đã bơm thêm 300 tỷ đô la vào cỗ xe kinh tế. Nhờ vậy đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc trong tháng 3/2016 tăng gần 11 % so với cùng thời kỳ một năm trước đó. Chỉ số sản xuất công nghiệ cũng tăng theo.

Nhưng tất cả các nhà bình luận quốc tế đều không xem đó là một tin vui. Kinh tế gia ngân hàng Credit Suisse ghi nhận: «Chính quyền Trung Quốc xưa nay vẫn dùng lĩnh vực địa ốc và đầu tư làm động lực tăng trưởng, mà không mấy thiết tha với mục đích cải tổ».

JP Morgan Chase, chi nhánh tại Hồng Kông cho rằng, qua việc bơm tiền vào cỗ xe kinh tế, Trung Quốc đang đẩy núi nợ lên đỉnh cao và ai cũng biết là một phần lớn các gói kích cầu là nhằm «duy trì sự sống cho nhiều doanh nghiệp nhà nước đã trong tình trạng chết lâm sàng».

Mặt khác chính sách bơm tiền của Bắc Kinh tiếp tục nuôi dưỡng quả bóng địa ốc. Tháng 3/2016 hoạt động trong ngành mua bán nhà đất tăng 60 % so với cùng thời kỳ năm 2015. Giá một thước vuông tại Thượng Hải trong 6 tháng đầu năm nay tăng 30 %.

Nhưng khác với Thượng Hải hay Bắc Kinh và một vài thành phố lớn, thị trường bất động sản ở những nơi khác không được «năng động» như vậy. Hậu quả kèm theo là ngân sách của các chính quyền cấp tỉnh thâm hụt nặng, thất nghiệp gia tăng sẽ gây thêm rủi ro động loạn xã hội.

Bên cạnh đó là ẩn số liên quan đến chính sách tiền tệ của Trung Quốc. Trong khi các tỉnh mắc nợ nhiều hơn, thì lượng tín dụng ngân hàng cũng tăng vọt vì nhu cầu kích thích sản xuất của trung ương làm người ta e rằng Bắc Kinh đang bỏ tiền ra mua chịu một tương lai chưa chắc đã sáng sủa.

Đấy là bối cảnh của thượng đỉnh sắp tới của nhóm G-20, quy tụ 20 nền kinh tế dẫn đầu thế giới, sẽ được tổ chức tại Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang vào đầu tháng 9/2016.

 

Công nghiệp Trung Quốc trong cảnh dư thừa khả năng sản xuất. Reuters

Mâu thuẫn về vai trò nhà nước trong guồng máy lãnh đạo

RFI: Nhiều nhà quan sát quốc tế lại cho rằng Bắc Kinh có thể ráo riết bơm tiền để mua lấy một kết quả tốt đẹp trong ngắn hạn chứ về lâu về dài Trung Quốc chứa chất quá nhiều thất quân bình ở bên trong. Anh nghĩ thế nào về nhận xét ấy ?

Nguyễn Xuân Nghĩa: Tôi xin nêu ra ba yếu tố đáng chú ý sau đây. Thứ nhất là người ta thấy ra mâu thuẫn về quan điểm giữa hai nhân vật lãnh đạo cao cấp nhất là chủ tịch Tập Cận Bình và thủ tướng Lý Khắc Cường. Mâu thuẫn ấy không chỉ phản ảnh cách nhìn khác biệt về thực trạng kinh tế, nhất là về vai trò của các tập đoàn kinh tế nhà nước, mà còn cho thấy mầm tranh chấp ngấm ngầm giữa hai người lãnh đạo và các phe cánh chung quanh.

Thứ hai là tình trạng sa sút của thị trường gia cư địa ốc tại nhiều địa phương sau thống kê về tháng 6/2016 vừa được công bố. Sự suy sụp này sẽ gây hậu quả tai hại cho ngân sách các tỉnh thành địa phương và ảnh hưởng tới quan hệ giữa các tỉnh cũng như trung ương. Thứ ba là trong nửa năm đầu 2016, sản lượng kinh tế của Trung Quốc đã chính thức tăng 6,7% nhưng đó chỉ là kết quả của một đợt bơm tiền ào ạt với rủi ro vỡ nợ đang chờ đợi ở cuối chân trời sau khi ta thấy ra thống kê về tín dụng loan báo hôm 15/07/2016. Cho nên, ta cần chú ý tới hai lĩnh vực là gia cư và tín dụng để thấy ra nhiều bất trắc của kinh tế Trung Quốc.

Vỡ bóng địa ốc

RFI: Trong lĩnh vực bất động sản, sau một thời gian đình đốn, tháng 3/2016 thị trường gia cư địa ốc của Trung Quốc đã có vẻ khởi sắc. Tình hình hai tháng qua có gì đáng ngại?

Nguyễn Xuân Nghĩa: Xưa nay, lãnh đạo xứ này áp dụng chiến lược lấy đầu tư làm lực đẩy để tăng trưởng cao và cho tới nay thì đầu tư vẫn chiếm 44% của tổng sản lượng. Từ năm 2012, họ bơm tiền đầu tư vào lĩnh vực gia cư nên thổi lên bong bóng, khi bóng bể từ đầu năm 2014 như vừa nói thì họ bơm tiền qua thị trường cổ phiếu nên lại thổi lên bong bóng cho tới khi bóng bể giữa năm ngoái.

Khi ấy, thị trường gia cư lại được chiếu cố vì là cơ hội phát triển khu vực xây cất và tạo ra công ăn việc làm cho các tỉnh thành địa phương. Chính thức mà nói, Trung Quốc có 70 thành phố hay đô thị, xếp thành ba loại từ cao đến thấp về tình hình gia cư phản ảnh qua giá nhà đất, nhưng ngoài ra còn có nhiều thị trấn lớn nhỏ khác.

Từ năm 1994, lãnh đạo xứ này đã cải cách hệ thống công chi thu và để các tỉnh tìm lấy nguồn thu ngân sách qua thuế khóa và qua việc bán quyền sử dụng đất do họ quản lý và chi chác. Vì vậy, thị trường gia cư không chỉ ảnh hưởng tới thất nghiệp và sinh hoạt xã hội mà còn chi phối số thu ngân sách địa phương, với trung bình toàn quốc là các địa phương chỉ thu được khoảng 57% của nhu cầu chi tiêu. Con số bình quân ấy che lấp sự thật là nhiều nơi chỉ thu được từ 10-20% cho số tổng chi, là hoàn cảnh của các tỉnh lạc hậu bị khóa ở bên trong, tại miền Tây và Tây Bắc như Tứ Xuyên, Thiểm Tây hay Hồ Nam.

Thế giới chỉ chú ý tới sự phát đạt biểu kiến tại các thành phố hạng nhất như Thượng Hải, Bắc Kinh, Thiên Tân hay Thẩm Quyến, Quảng Châu, chứ nhiều tỉnh thành kia đang bị nguy cơ vỡ nợ vì các chính quyền và doanh nghiệp địa phương tiếp tục đi vay để kích thích sản xuất.

Thống kê gia cư của tháng 5 và 6/2016 cho thấy đà tăng trưởng có chậm lại và báo hiệu nguy cơ sa sút và thậm chí suy trầm từ nay đến cuối năm. Khi kinh tế suy trầm, các tỉnh nghèo nhất và mắc nợ nhiều nhất sẽ bị khốn trước tiên vì bội chi ngân sách và thất nghiệp sẽ tăng. Đấy là chuyện rất đáng ngại và cần theo dõi.

Chính sách tín dụng «ăn xổi ở thì»

RFI: Bước qua lĩnh vực tín dụng thì phải chăng Trung Quốc tiếp tục «lấy ngắn nuôi dài» đến nỗi nhiều trung tâm nghiên cứu gọi Trung Quốc là “nhà máy in tiền lớn nhất thế giới” ?

Nguyễn Xuân Nghĩa: Chúng ta có thể phân biệt hai loại nợ nần là nợ ngân hàng trên thị trường tín dụng và nợ từ giới có tiền đầu tư trên thị trường trái phiếu. Trên cả hai thị trường này, Trung Quốc đều đạt kỷ lục cao nhất thế giới kể từ năm 2009 cho tới nay.

Về tín dụng, với vai trò rất lớn của các ngân hàng quốc doanh, số nợ của các ngân hàng đo lường ở khối tiền tệ lưu hành hay nhà máy in tiền như người ta nói thì khoản nợ này cao hơn Hoa Kỳ tới 73% cho một nền kinh tế chỉ bằng 60% của kinh tế Mỹ.

Trong khối nợ vĩ đại này, các khoản nợ xấu, không sinh lời, khó đòi và sẽ mất có thể chiếm một tỷ lệ đáng ngại là 25% tổng số dư nợ. Đấy là chưa kể đến loại nợ chui nằm ngoài sổ sách chính thức của các ngân hàng mà người ta gọi là shadow banking, vốn dĩ có rủi ro mất nợ còn cao hơn. Về thị trường trái phiếu, tức là vay tiền và trả bằng giấy nợ thì trong 18 tháng qua, số trái phiếu đã tăng 50% và cao bằng 80% của tổng sản lượng của toàn năm.

Nói vắn tắt thì Trung Quốc vay tiền mua thuốc bổ để đạt tốc độ tăng trưởng cao mà thật ra vẫn là tăng trưởng thiếu phẩm chất với hiệu suất đầu tư ngày càng suy sụp. Hậu quả sẽ là hai chuyện. Thứ nhất là nhiều doanh nghiệp, ngân hàng và các địa phương sẽ vỡ nợ và nhà nước lại phải bơm tiền chuộc nợ.

Thứ hai là trị giá đồng nhân dân tệ/yuan sẽ giảm so với nhiều ngoại tệ khác và lại thúc đẩy nạn tẩu tán tài sản trong khi Bắc Kinh cứ mơ ngày đồng bạc của mình nằm trong cái rỏ các ngoại tệ sáng giá nhất của thế giới. Khi ấy họ mới thấy uy tín quốc tế này chỉ là chuyện ảo và có cái giá rất đắt phải trả. Hậu quả chính trị của sự kiện ấy mới là đáng ngại hơn cả và sẽ tác động vào tranh chấp quyền lực hiện nay trên thượng tầng để chuẩn bị cho Đại hội đảng khóa 19 vào cuối năm 2018.

Trung Quốc Kinh Tế Sử

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Việt Báo Ngày 160416

Hổ Mọc Cánh…  Bay Vào Cõi Bốn Không

 * Chết mẹ! Coi vậy mà không phải vậy sao? *

Hôm 13 Tháng Tư vừa qua, các thị trường tài chánh từ Á sang Âu đều hồ hởi, trong hai ngày liền đã lên giá hơn 3% tại Đức và 6% tại Nhật, nhờ một con số do Cục Thống kê Quốc gia của Bắc Kinh công bố: quy ra toàn năm, xuất cảng của Trung Quốc đã tăng 11,5%. Sau chín tháng sa sút liên tục, mức gia tăng ấy được thông tấn xã Reuters đánh giá là “blistering”.

Cực kỳ ngoạn mục về tầm nhìn cụt ngủn:

Như mọi chuyện về Trung Quốc ngày xưa hay Trung Cộng ngày nay, thiên hạ cứ ngó vào một tấm hình mà tưởng là xem cuốn phim! Trước khi nói về cuốn phim (loại trường thiên, vì vậy mới có hai bài liền vào tuần trước trên cột báo này), xin coi lại tấm hình về tình hình xuất cảng trong có một tháng, nhất là một tháng sau Tết Con Khỉ, khi bá tánh được nghỉ ngơi hơi dài để san sẻ việc làm cho người khác!

Một Tấm Hình Hơn Nghìn Chữ?

Cùng kỳ này năm ngoái, ta biết số xuất cảng Tháng Ba 2015 của Trung Cộng quy ra toàn năm đã giảm 15% so với Tháng Ba  2014, vì vậy nếu Tháng Ba 2016 mà có tăng được 11,5% thì đâu đó vận hụt đầu đuôi! Cứ cho con số ấy là đúng – chuyện đáng ngờ về thống kê Bắc Kinh – ta có thể hỏi vì sao xuất cảng lại tăng? Vì hạ giá và bán rẻ? Và bán không lời mà còn lỗ?

Số liệu ấy chẳng cho biết gì về mức lời lỗ nhưng nếu nhìn sâu hơn một con số, ta nhớ là Trung Cộng đang ráo riết bán tháo thép ế, năm ngoái xuất cảng thép chỉ sau Nhật Bản, làm các nước Âu Châu kêu trời và cho là họ bán rẻ từ 20 đến 50% thực giá. Xuất cảng tăng nhờ phá giá thì càng bán càng lỗ và mức gia tăng ấy cho thấy tình hình trầm trọng hơn thiên hạ nghĩ! Mà sở dĩ ta chẳng biết gì về mức lời lỗ vì Bắc Kinh không muốn thị trường nhìn ra cái hố đen của mình.

Cũng từ thống kê của Bắc Kinh, bản tin Reuters xoáy vào một chi tiết tích cực khác – chữ tích cực này thì phải “trừ bì”, là đếm lại – rằng số nhập cảng có giảm mà chỉ giảm có 7,6% thôi so với những dự đoán trước đó. Diễn nôm là tình hình chưa đến nỗi nào. Đấy là chuyện “may quá, ly nước đã đầy được một nửa”, hoặc “may quá, ly nước mới chỉ vơi có một nửa!”

Trong cõi mờ ảo của quản lý kinh tế với màu sắc Trung Cộng, người ta biết xứ này bị nạn sản xuất thừa đến nổi phải thải người như Bắc Kinh thông báo từ cuối năm ngoái – mà thải đi đâu và làm gì để khỏi biểu tình thì chưa ai rõ.

Hiện nay, kinh tế Trung Cộng còn nhiều thương phẩm chất đống như đồng và quặng sắt, nên lẽ ra lượng nhập cảng phải giảm mạnh hơn. Nếu họ tiếp tục nhập vào những kim loại ấy thì phải chăng là để kích thích khu vực xây cất? Nghĩa là vẫn cất lên nhà ma chỉ để công nhân ngành xây dựng còn có việc làm, hầu giảm nguy cơ động loạn xã hội? Đâm ra cả thế giới đang bám víu vào hy vọng là kinh tế Trung Cộng sẽ hạ cánh nhẹ nhàng, soft landing, chứ không hạ cánh nặng nề hay hạ cánh tan tành!

Sự thật thì nền kinh tế này đang hạ cánh, và viễn ảnh “vượt mặt Hoa Kỳ” chỉ là chuyện viển vông…. Và hậu quả của chuyện hạ cánh không còn là bài toán kinh tế mà là an ninh chính trị.

Cho nên cuốn phim về kinh tế Trung Cộng không sáng lên nhờ số liệu xuất nhập cảng của một tháng từ một tấm ảnh có đặc tính mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm. Bây giờ, xin lại hồi thị, nhìn ngược về sau, để xem tư bản nhà nước của Bắc Kinh xoay vần với kinh tế thị trường ra sao, khi Đặng Tiểu Bình chuyển sang từ trần.

Cải Cách Doanh Nghiệp Để Củng Cố Tư Bản Nhà Nước

Sau chuyến “Nam tuần” năm 1992 của họ Đặng để huy động lãnh đạo và các tỉnh không vì vụ Thiên An Môn 1989 mà từ bỏ cải cách, quy luật thị trường đã lại quật ngược với nạn lạm phát, bội chi ngân sách và thiếu hụt chi phó, nôm na là cán cân ngoại tệ bị thiếu tư bản. Vì vậy mới có một đợt cải cách nữa vào các năm 1993-1994. Chúng ta xem tiếp cuốn phim từ đoạn này….

Chế độ tìm cách hạ nhiệt kinh tế để đẩy lui lạm phát và chấn chỉnh chi thu hầu giảm khiếm hụt ngân sách và chi phó, nói theo người Hà Nội đời nay là thiếu hụt cán cân vãng lai. Bắc Kinh bắt các ngân hàng hãm nguồn tín dụng, đòi các tỉnh nộp số thu nhập cho ngân sách trung ương và triệt để phá giá đồng Nguyên nhằm kích thích xuất cảng.

Nhưng trong cơ chế kinh tế thị trường theo định hướng của nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn lù lù những con khủng long là các doanh nghiệp nhà nước kém hiệu năng, bị thua lỗ và ế ẩm.

Khi ấy, tức là 20 năm về trước, giới hữu trách trong Chính quyền Giang Trạch Dân và Lý Bằng đã có cuộc tranh luận. Nhà nước có nên uống liều thuốc đắng là giải tư – ngược với đầu tư – bằng cách bán các doanh nghiệp ấy cho tư nhân hay không? Nhờ sự cố vấn kỳ lạ của Ngân hảng Thế giới - ta còn trở lại chuyện gian manh này vì đó vẫn là thời sự - Bắc Kinh không tư nhân hóa mà cổ phần hóa. Có hai họ Chu lập công trong giai đoạn này.

Chu Tiểu là Chu Tiểu Xuyên, sinh năm 1948, nay là Thống đốc Ngân hàng Trung ương có mỹ danh là Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, People’s Bank of China. Chu Đại là Chu Dung Cơ, sinh năm 1928, khi ấy là Thống đốc Ngân hàng Trung ương rồi Phó Thủ tướng và lên làm Thủ tướng từ năm 1998.

Là một chuyên gia ngân hàng, năm 1993, Chu Tiểu Xuyên được Ngân hàng Thế giới và cả Quỹ Tiền tệ Quốc tế IMF khuyên ngược là nên cải cách để củng cố hệ thống doanh nghiệp nhà nước làm rường cột kinh tế cho chế độ. Đấy là lời khuyên ngược – và kín – vì tôn chỉ của hai định chế quốc tế này là phát huy kinh tế thị trường và phát triển tư doanh chứ không là củng cố hệ thống quản lý của nhà nước với xí nghiệp quốc doanh giữ vai trò chủ đạo.

Hai thầy trò họ Chu tiến hành khuyến cáo ấy.

Họ mạnh tay cải cách doanh nghiệp, sa thải công nhân viên dư dôi trong khu vực quốc doanh, khỏang 35 triệu người, nhưng kiện toàn tập đoàn kinh tế nhà nước thành quả đấm thép của tư bản Bắc Kinh. Khi ấy, như khi này, thế giới ngợi ca biện pháp táo bạo của Chu Dung Cơ mà không thấy hai ba chuyện ngược đời. Sau vụ Thiên an môn, Trung Cộng bị ba khối kinh tế Âu-Mỹ-Nhật trừng phạt kinh tế nhưng hai định chế tài chánh quốc tế vẫn kín đáo giúp Bắc Kinh tăng cường khả năng quản lý của nhà nước với các tập đoàn còn lớn mạnh hơn các chaebols của tư doanh Nam Hàn.

Ngày nay, các tập đoàn ấy là mũi nhọn của Bắc Kinh và hiện diện trong danh mục Fortune Global 500 của 500 xí nghiệp lớn nhất thế giới! Nhưng dù có được ông trời cố vấn, Trung Quốc vẫn không ra khỏi sự dằn xóc của thị trường. Từ năm 1999 đến 2000, kinh tế xứ này lại nóng máy với lượng đầu tư quá lớn, nhồi theo là hiệu ứng của vụ khủng hoảng Đông Á 1997-1998 khiến các ngân hàng chất lên một núi nợ không sinh lời và sẽ mất.

Bắc Kinh bèn lập ra bốn công ty quản lý tài sản với nhiệm vụ mua lại các khoản nợ xấu của bốn ngân hàng thương mại quốc doanh lớn nhất (Bank of China, China Construction Bank, Industrial and Commercial Bank of China và Agricultural Bank of China). Bắc Kinh tốn 200 tỷ đô la cho việc giải phẫu  thẩm mỹ ấy và ngày nay bốn ngân hàng ấy đang là đại gia toàn cầu.

Tư bản nhà nước vẫn được củng cố và tăng cường. Nhân đó, tay chân và thân tộc của nhà nước đã thành tỷ phú. Những tiết lộ gần đây từ văn phòng luật sư Mossack-Fonseca của xứ Panama chỉ xác nhận chiều hướng ấy mà thôi. Nhưng lãnh đạo Trung Quốc vẫn gặp may, cứ như Hổ Mọc Cánh.

Chắp Cánh WTO Bay Vào Cõi Bốn Không

Nhờ sự ưu ái đặc biệt của Chính quyền Bill Clinton trước khi mãn nhiệm, bước vào Thế kỷ 21, năm 2001, Trung Cộng được gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO - World Trade Organization). Nhưng Quốc hội Hoa Kỳ thận trọng lập ra một Hội đồng Giám sát Quan hệ Kinh tế và Chiến lược giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc (US-China Economic and Security Review Commission để theo dõi tình hình giữa hai nước, về cả an ninh lẫn kinh tế.

Từ đấy, xuất cảng của xứ này tăng vọt và đa số ngoại tệ thu về trong quỹ dự trữ được Bắc Kinh gửi qua Mỹ khi đầu tư vào Công khố phiếu Hoa Kỳ. Được tiếng là chủ nợ của Mỹ, làm lãi suất giảm tại Hoa Kỳ càng kích thích tiêu thụ và nhập cảng… Đấy là khi thế hệ thứ tư lên lãnh đạo sau các thế hệ Mao Trạch Đông, Đặng Tiểu Bình, Giang Trạch Dân, đó là thời của Hồ Cẩm Đào, Ngô Bang Quốc và Ôn Gia Bảo, kể từ năm 2002….

Mười năm sau khi hai Chu được Ngân hàng Thế giới tiếp sức, Bắc Kinh còn có sự hỗ trở của tay Kinh tế trưởng của định chế này, là Justin Lim, hay Lâm Nghị Phu.

Y như viên sĩ quan Hải quân Hoa Kỳ là Edward C. Lin vừa bị điều tra vì làm gián điệp cho Bắc Kinh, Justin Lim cũng sinh tại Đài Loan (năm 1952). Nhưng sau khi tốt nghiệp trường Quốc lập Chính trị tại Đài Bắc, Đại úy Lâm Nghị Phu lại vượt biển theo phò Trung Cộng, học kinh tế tại Bắc Đại (Đại học Bắc Kinh), rồi qua Mỹ lấy bằng Tiến sĩ Kinh tế tại Đại học Chicago và trở về làm tư vấn kinh tế cho Trung Cộng. Justin Lim trở thành Kinh tế trưởng và Phó Chủ tịch của Ngân hàng Thế giới từ năm 2008 tới 2012, để từ đấy là công trình sư của chiến lược kinh tế Bắc Kinh. Chiến lược ấy có khác với chủ trương của Ngân hàng Thế giới và nhắm vào việc gây vốn cho tư bản nhà nước Bắc Kinh có thể vượt mặt Hoa Kỳ. 

Dù gì thì tư bản chủ nghĩa cũng thắng, với màu sắc Trung Cộng.

Nhưng với ngần ấy lợi thế, như Bạch Hổ ngộ Phi Liêm, nền kinh tế phi cầm phi thú ấy vẫn lao vào bế tắc. Người nhận ra chuyện ấy chẳng là ai khác hơn Tổng lý Quốc vụ viện Ôn Gia Bảo. Sau năm năm ngồi ghế Thủ tướng, ông đã phát giác cái lẽ “Tứ Bất” của kinh tế Trung Cộng: không cân đối, không phối hợp, không công bằng và không bền vững.

Khi ấy, cả Hồ Cẩm Đào lẫn Ôn Gia Bảo đều nói tới nhu cầu cải cách về chính trị để giải quyết ách tắc về kinh tế. Mà không xong, vì khủng hoảng và Tổng suy trầm toàn cầu bùng nổ vào năm 2008 khiến Trung Cộng phải tiếp tục lao vào cái chốn bốn không. Cho tới ngày nay….

---

Vì số trang số chữ có hạn, lại xin hẹn kỳ tới để viết về bài toán ngày nay của Tập Cận Bình trong loạt tổng kết về kinh tế sử của Trung Cộng giữa hai ngả thị trường và tư bản.

Cải Cách Kinh Tế và Đàn Áp Chính Trị

Nguyên Lam & Nguyễn-Xuân Nghĩa, RFA Ngày 160323

Diễn đàn Kinh tế

Chuyện gì đang xảy ra tại Bắc Kinh? 

* Ảnh minh họa chụp tại Bắc Kinh, Trung Quốc trước đây. AFP * 

Ngay sau khi Trung Quốc chính thức ban hành kế hoạch Kinh tế Năm năm từ kỳ họp vừa qua của Quốc hội Khóa 12 lại có tin bạo động bùng nổ tại tỉnh Hắc Long Giang khi công nhân của một doanh nghiệp nhà nước sản xuất than đá đã biểu tình trong ba ngày liền vì không lương. Loại tin tức xã hội ấy khiến người ta nên chú ý đến một quyết định cải cách khác, là Lực lượng Cảnh sát Võ trang. Diễn đàn Kinh tế tìm hiểu khía cạnh đàn áp và thanh trừng đi cùng nỗi khó khăn của cải cách kinh tế.  

Mục tiêu là thanh trừng chính trị?

 

Nguyên Lam: Nguyên Lam xin kính chào ông Nguyễn-Xuân Nghĩa. Sau khi Tổng lý Quốc vụ viện Trung Quốc là Thủ tướng Lý Khắc Cường trình bày báo cáo tình hình kinh tế chính trị trước kỳ họp vừa qua của Quốc hội Khóa 12, người ta biết thêm nhiều chi tiết về Kế hoạch Năm năm Thứ 13 của Trung Quốc trong thời khoảng 2016-2020. Qua các chi tiết được công khai hóa, quốc tế chú ý đến việc sẽ sa thải hay dời công tác của nhiều triệu công nhân viên từ các ngành than thép vì nạn sản xuất thừa. Chưa biết quyết định này sẽ thi hành ra sao thì tuần qua lại có tin là nhiều công nhân của một doanh nghiệp nhà nước thuộc tỉnh Hắc Long Giang biểu tình trong ba ngày vì lao động trong ngành than mà chẳng có lương và bạo động đã bùng nổ. Vì vậy, kỳ này, chương trình chuyên đề của chúng ta sẽ tìm hiểu về những khó khăn xã hội trong tiến trình cải cách kinh tế của Trung Quốc. Ông Nghĩa nghĩ sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Để chúng ta thấy ra toàn cảnh, tôi xin phân tích một khía cạnh khác của cải cách kinh tế, là cải cách bộ máy đàn áp của Trung Quốc, có tên là Lực lượng Cảnh sát Võ trang Nhân dân, nhưng trong mục tiêu thanh trừng chính trị của lãnh đạo.

Một khía cạnh khác của cải cách kinh tế, là cải cách bộ máy đàn áp của Trung Quốc, có tên là Lực lượng Cảnh sát Võ trang Nhân dân, nhưng trong mục tiêu thanh trừng chính trị của lãnh đạo.  Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Trước hết là về bối cảnh thì Trung Quốc vừa hoàn tất hai phiên họp song hành, được gọi là “Lưỡng Hội”. Đây là hội nghị của hai cơ chế dân chủ giả hiệu. Thứ nhất là “Hội nghị Nhân dân Hiệp thương Chính trị”, gọi tắt là “Nhân Dân Chính Hiệp” hay Chính Hiệp. Hội nghị quy tụ đại biểu của tám đảng giả được mời vào làm tư vấn cho một đảng thật, là đảng Cộng sản Trung Hoa. Cơ chế kia được tôn là quyền “lập pháp tối cao của quốc gia” là “Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc”, gọi tắt là Nhân Đại, quy tụ gần ba ngàn đại biểu mà hai phần ba được đảng cử cho dân bầu. Thiên hạ cứ gọi cơ chế ấy là “Quốc hội”. Màn Nhân Đại hay Quốc hội có sự dàn dựng công phu hơn Chính Hiệp vì có quyền thông qua các nghị quyết của đảng.

- Về các nghị quyết thì từ Tháng 10 năm ngoái, Hội nghị kỳ 5 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa 18 đã họp để đại diện cho 88 triệu đảng viên là 205 ủy viên chính thức và 171 ủy viên dự khuyết “thảo luận” về đường hướng kinh tế do Bộ Chính trị gồm có 25 ủy viên đề ra qua sự trình bày của Thường vụ Bộ Chính trị có bảy người. Theo phép “dân chủ tập trung”, từ hơn một tỷ 350 triệu dân đến 88 triệu đảng viên lên tới Thường vụ Bộ Chính trị, thì Tổng bí thư Tập Cận Bình là người tập trung nhiều quyền hạn nhất hiện nay, hơn cả Đặng Tiểu Bình và gần bằng Mao Trạch Đông, để đích thân vạch ra đường hướng kinh tế ấy.

- Thứ ba, vì biết quốc tế theo dõi nên Tháng 12 vừa qua, Ban Chấp hành Trung ương và Quốc vụ viện, là Hội đồng Chính phủ, mới thừa chỉ thị của Bộ Chính trị mà triệu tập “Hội nghị Công tác Kinh tế của Trung ương”, dưới sự chủ trì của hai ông Tập Cận Bình và Lý Khắc Cường, để rà kỹ bài bản trước khi cho Nhân Đại trình diễn việc phê chuẩn. Đấy là bối cảnh chính trị của quyết định sẽ sa thải công nhân viên ở các khu vực bị nạn sản xuất thừa.

Nguyên Lam: Thưa ông, phải chăng là từ các nghị quyết của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương và Hội nghị Kinh tế Trung ương mà hôm 29 Tháng Hai vừa qua, Bộ trưởng Bộ Nhân lực, Tài nguyên và Bảo vệ Xã hội của Bắc Kinh là Doãn Úy Dân loan báo việc sa thải một triệu 800 ngàn nhân công từ hai khu vực sản xuất than thép của Trung Quốc? Sau đấy, hôm mùng một Tháng Ba, thông tấn xã Reuters đưa tin là theo lời tiết lộ của hai viên chức thân cận với giới lãnh đạo nhưng xin giấu tên, thì trong hai ba năm tới, Trung Quốc sẽ sa thải năm sáu triệu công nhân viên từ khu vực nhà nước. Mục tiêu là để giải quyết nạn sản xuất thừa. Nếu vậy thì có lẽ chúng ta không lạ với chuyện công nhân Hắc Long Giang biểu tình, là điều đã xảy ra khá thường xuyên ở nhiều nơi khác, nhưng ngạc nhiên vì lý do biểu tình là họ không được trả lương. Ông giải thích thế nào về chuyện này?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta có thấy ra sự kiện mới là lần đầu tiên mà Bắc Kinh nói ra nhu cầu sa thải nhân viên từ khu vực kinh tế nhà nước để xác nhận nạn sản xuất thừa. Trước đây và gần 15 năm qua họ cố che giấu và chỉ nói đến mức thất nghiệp thấp và dĩ nhiên là giả tạo. Chi tiết thứ hai mà ta cần kết hợp với chuyện ấy là Bắc Kinh cũng chỉ thị cho các doanh nghiệp nhà nước phải ưu tiên tuyển dụng bộ đội phục viên, tức là họ e sợ nguy cơ động loạn xã hội xuất phát từ quân đội, được gọi là Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Trong khi ấy và đây là chi tiết thứ ba, nhiều khu vực rộng lớn là công nghiệp nặng hay sản xuất phù trợ cho xây cất đều bị ế ẩm, lỗ lã và mắc nợ nên thiếu tiền trả lương nếu không được vay tiền đắp nợ và tài trợ vốn luân lưu. Khi tổng kết lại thì ta có thể hiểu ra tình trạng động loạn xã hội nay bùng nổ với cường độ rất đáng lo ngại.

Ảnh minh họa chụp ở Tân Cương trước đây.

Nguyên Lam: Và thưa ông, có phải đấy mới là bối cảnh rộng lớn của việc lãnh đạo Bắc Kinh đang cải cách cả lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thuần về ngữ học thì tôi xin phép dùng chữ Võ thay cho Vũ khi nói về võ khí hay quân sự và dành chữ Vũ cho nghĩa khác, thí dụ như khiêu vũ hay vũ công là thợ múa! Có dùng từ Võ Trang thì ta mới thấy hết chức năng có tính chất bạo lực của cơ chế này.

- Số là khi theo dõi khóa họp vừa qua của Quốc hội Bắc Kinh, ta thấy các đại biểu Quốc hội thảo luận về việc cải cách Lực lượng Cảnh sát Võ trang mà người dân Trung Quốc hay gọi tắt là Cảnh Võ. Cho tới nay, cơ chế võ trang này nằm dưới sự điều động song song của Quốc vụ viện là Hội đồng Chính phủ và của Ủy ban Quân sự Trung ương, là thể chế cao cấp nhất về quân sự và võ trang, do Thường vụ bộ Chính trị chỉ định thành phần nhân sự dưới sự lãnh đạo của Tổng bí thư trong vai trò Chủ tịch. Nói vắn tắt thì lực lượng Cảnh Võ cùng được đảng và nhà nước điều động căn cứ trên Hiếp pháp và Đạo luật Cảnh sát Võ trang do Quốc hội ban hành cuối Tháng Tám năm 2009, khi Tổng bí thư Hồ Cẩm Đào làm Chủ tịch. Thế rồi, gần đây, Chính ủy của Lực lượng Cảnh Võ là Tướng Tôn Tư Kính lại đề nghị tu chỉnh đạo luật này để tăng cường vai trò lãnh đạo của Chủ tịch tập Cận Bình và Quân ủy Trung ương.

 

Quân đội là công cụ của Chủ tịch Tập Cận Bình?

Nguyên Lam: Thưa ông, từ cuối năm ngoái lãnh đạo Trung Quốc đã có đợt cải tổ quân đội và cả tổ chức lẫn chiến lược quân sự. Như vậy, đề nghị cải cách Lực lượng Cảnh Võ đó có nằm trong chiều hướng này không?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Kỳ này, chúng ta không nói về cải cách tổ chức quân đội và chiến lược quân sự mà chỉ cần nhớ rằng Quân đội có nhiệm vụ chủ yếu là hướng ngoại, lo về chiến tranh, trong khi Cảnh Võ thì lo dẹp nội loạn, với sự yểm trợ của quân đội nều cần thiết. Bên phía Quân đội thì việc cải cách không chỉ giảm số quân khu, lập ra hai quân chủng mới và tăng cường vai trò của bộ Tổng tham mưu mà còn tập trung quyền lực vào tay ông Tập Cận Bình với tư cách là Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Khi viên tướng Chính ủy của Lực lượng Cảnh Võ đề nghị tu chỉnh Đạo luật Cảnh Võ thì đấy là động thái thứ nhì để củng cố quyền lực của Chủ tich Tập Cận Bình trên cả quân đội lẫn cảnh sát mà ta có thể gọi là “bộ đội nội an”.

Nguyên Lam: Thưa ông, vì sao ông lại đặc biệt chú ý đến chiều hướng tập trung quyền lực này?

Trong thực tế thì ngân sách và nhân sự của Cảnh Võ là do Bộ Công An phụ trách nên đây là lực lượng võ trang duy nhất còn nằm trong tay nhà nước, trong khi quân đội đã trở thành công cụ không phải của đảng mà của Chủ tịch Tập Cận Bình. Nguyễn-Xuân Nghĩa

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trước hết, đạo luật Cảnh Võ ra đời vào cuối năm 2009 là để nâng cao khả năng dẹp loạn của lực lượng cảnh sát võ trang sau nhiều biến động từ năm 2008 vì các lý do như người Hồi giáo nổi loạn, dân Tây Tạng đòi tự trị và nhất là tình trạng động loạn xã hội, thiên tai hay nhân họa vì tai nạn. Năm năm trước, ngân sách quốc gia cho lực lượng võ trang dẹp nội loạn này còn cao hơn ngân sách quốc phòng, đấy là chi tiết rất đáng chú ý.

- Được thành lập từ năm 1982 và cải tiến qua Đạo luật Cảnh Võ vào năm 2009, lực lượng võ trang này có quân số là 660 ngàn, với nhiệm vụ dẹp loạn khi lực lượng cảnh sát hay thành quản của các địa phương bị tràn ngập và không ổn định được trật tự xã hội. Những khó khăn kinh tế dồn dập từ năm 2009 có thể giải thích nhu cầu tăng cường phương tiện bạo lực ấy. Nhưng vì nằm dưới sự điều động dân sự là Quốc vụ viện lẫn quân sự là Quân ủy Trung ương, lực lượng Cảnh Võ chịu trách nhiệm trước Bộ Công An của Quốc vụ viện lẫn Quân ủy Trung ương. Trong thực tế thì ngân sách và nhân sự của Cảnh Võ là do Bộ Công An phụ trách nên đây là lực lượng võ trang duy nhất còn nằm trong tay nhà nước, trong khi quân đội đã trở thành công cụ không phải của đảng mà của Chủ tịch Tập Cận Bình.

- Cuối năm 2014 thì hai viên tướng chỉ huy lực lượng này là Chính ủy Tôn Tư Kính và Tư lệnh Vương Ninh được Tập Cận Bình đưa từ Quân đội Giải phóng qua, hiển nhiên là với nhiệm vụ cải cách theo hướng thâu tóm quyền lực về Quân ủy Trung ương. Nếu đề nghị tu chỉnh được Thường vụ Quốc hội thông qua sau khi khóa họp kết thúc hôm 16 vừa rồi thì Quốc vụ viện hay Chính phủ và Thủ tướng Lý Khắc Cường sẽ mất nhiệm vụ điều động lực lượng võ trang duy nhất trong tay mình. Từ nay, tất cả đều về tay ông Tập Cận Bình và vụ khủng bố tại Bruxelles sáng 22 vừa qua có thể là lý cớ tự nhiên nhất.

Nguyên Lam: Ông kết luận thế nào về chuyện ấy vì trong khi động loạn đang lan rộng thì tại sao nhà nước dân sự lại mất quyền điều động cái lực lượng mà ông gọi là “bộ đội nội an” và ông Tập Cận Bình lại thâu tóm quyền lực vào trong tay mình?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi nghĩ sự kiện ấy mới đáng chú ý hơn cả. Sau khi tiến hành kế hoạch “đả hổ đập ruồi” tiếng là để thanh lọc đảng viên bị biến chất vì tham nhũng mà thực tế là nhằm thanh trừng các đối thủ chính trị, ông Tập Cận Bình lại tập trung thêm quyền lực vào trong tay thì hẳn là phải có những mục tiêu khác. Trước hết, việc cải cách kinh tế đã gây phản ứng mạnh từ tầng lớp đảng viên cao cấp tại Trung ương lẫn các địa phương. Rồi việc tập trung quản lý kinh tế vào trong tay mình lại gây phản tác dụng qua những lúng túng và lụp chụp từ năm ngoái càng khiến Tập Cận Bình thấy bất an. Năm tới lại có Đại hội đảng Khóa 19 với quyết định bổ nhiệm năm Ủy viên mới vào Thường vụ Bộ Chính trị thay năm người sẽ quá tuổi, trong số này có những người sẽ lên lãnh đạo sau Đại hội 20 vào năm 2022. Khung cảnh ấy có thể cho thấy nhiều trận đấu đá nội bộ để giành quyền lực. Với tâm trạng bất an, Tập Cận Bình không thể để xảy ra rủi ro chính trị. Vì vậy, lực lượng Cảnh Võ sẽ là phương tiện bạo lực phụ trội để đàn áp chính trị ngay trong đảng hơn là để dẹp nội loạn trong xã hội. Có cái gì đó rất lạ đang xảy ra tại Bắc Kinh mà người ta cần theo dõi.

Nguyên Lam: Ban Việt ngữ đài Á châu Tự do xin cảm tạ ông Nguyễn Xuân Nghĩa về bài phân tích này.