Sông Mẹ và Biển Mẹ

Nguyên Lam & Nguyễn-Xuân Nghĩa, RFA - Ngày 160412
Diễn đàn Kinh tế

Trung Quốc chuốc họa cho mình và gây họa cho xứ khác  

* Một đập nước ở con kênh khô nước tại huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam ngày 8/3/2016. AFP PHOTO *

Dòng Mekong được gọi là Sông Mẹ, là con sông nuôi sống mấy trăm triệu người Á Châu trên lưu vực trải rộng gần 800 ngàn cây số vuông của sáu quốc gia qua 4.800 cây số. Con sông ấy gặp họa vì hạn hán bất thường mà còn bị nạn từ đầu nguồn tại Trung Quốc, là quốc gia đang khống chế vùng biển Đông mà người Việt cũng gọi là Biển Mẹ. Diễn đàn Kinh tế sẽ tìm hiểu hai hồ sơ thật ra nhập làm một để thấy ra nỗi khó của Việt Nam ở cuối dòng Mekong, bên bờ Đông Hải.

Hạn hán & trách nhiệm của các nước

 

Nguyên Lam: Nguyên Lam xin kính chào ông Nguyễn-Xuân Nghĩa trong tiết mục Diễn đàn Kinh tế của đài Á Châu Tự Do. Thưa ông, trong bản tuyên bố chung đưa ra hôm 11 Tháng Tư sau hai ngày họp tại Hiroshima của Nhật, Ngoại trưởng của nhóm G-7, là bảy nước công nghiệp dẫn đầu thế giới, bày tỏ mối quan ngại về tình hình tại Biển Đông và biển Hoa Đông, và nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc giải quyết các tranh chấp một cách hòa bình. Trên diễn đàn này vào tháng trước thì ông nói đến tình trạng “Đụng Độ Vì Nước Và Cá” và nhắc tới số phận của dòng Mekong và vùng châu thổ Cửu Long là nơi Mekong chảy ra biển Đông mà người Việt gọi là Biển Mẹ như Mekong là Sông Mẹ của các nước Đông Nam Á. Kỳ này, Nguyên Lam xin đề nghị ông phân tích thêm về cả hai khía cạnh là Mekong và Biển Đông. 

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi nghĩ sông mẹ hay biển mẹ đều gặp vấn đề vì Mẹ đã bị Trung Quốc chặn làm con tin nhằm bắt ép các con ở dưới. Đây là một vấn đề của thế giới, nhưng ta phải đi từng bước để hiểu ra cả hồ sơ nghiêm trọng này. Trước hết, tôi xin tóm lược về nạn hạn hán, sau đó là trách nhiệm của các nước Đông Nam Á với số phận của sông Mekong, sau cùng mình mới thấy ra vai trò của kẻ chủ mưu trên đầu nguồn và ngoài Đông hải là Trung Quốc.

Tai hại hơn cả, năm nước dưới hạ nguồn lại học theo Trung Quốc tại thượng nguồn là thi đua xây đập và hồ nước để giải quyết nhu cầu điện năng, tiêu tưới hay đánh bắt thủy sản. Họ lầm tưởng đấy là bước nhảy vọt vào công nghiệp mà không thấy cái mất lâu dài sau cái được nhất thời. Nguyễn-Xuân Nghĩa

Nguyên Lam: Xin mời ông mở đầu với tình trạng hạn hán có vẻ nguy ngập hơn mọi năm.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta có hiện tượng khí hậu tự ngàn xưa mà thế giới mới chỉ biết từ mấy chục năm gần đây. Đó là sự xoay chuyển của các dòng hải lưu ngoài biển làm thay đổi nhiệt độ trong khu vực Thái Bình Dương quanh đường Xích đạo. Khi gây ra hạn hán và ít mưa thì gọi là El Nino, là Cậu Bé theo tiếng Tây Ban Nha do dân Peru phát giác đầu tiên và đặt tên theo khái niệm Công giáo của họ. Ngược lại khi gây ra bão lũ thì gọi là La Nina, là Cô Bé. Đặc tính của El Nino mà dân Peru nghiệm thấy là nước ấm hơn tại vùng biển miền Tây của lục địa Nam Mỹ khiến nước biển hiếm sinh vật nuôi cá và lượng cá đánh bắt bị giảm. Với các nước Nam Á và Đông Nam Á, thì hiệu ứng El Nino gây ra nạn thiếu nước tại nhiều quốc gia.

- Chúng ta gặp hiện tượng El Nino khá mạnh từ Tháng Ba năm ngoái và có thể kéo dài đến Tháng Sáu năm nay mới hết. Quốc tế có nhiều cơ quan theo dõi hiện tượng này để thông báo, nhưng khó ai tiên đoán được hậu quả chính xác ở từng nơi. Khi hạn hán xảy ra thì các nước dưới hạ nguồn sông Mekong đều bị thiệt, lại càng bị nặng hơn vì lượng nước trên thượng nguồn lại do Trung Quốc kiểm soát và tùy ý khi xả khi mở. Ví dụ là việc họ xả nước từ đập Cảnh Hồng tại Vân Nam làm như một cách gia ơn cho Việt Nam ở vùng Châu thổ Cửu Long.

Nguyên Lam: Nguyên Lam bắt đầu hiểu vì sao ông nói thiên tai lại dồn vào nhân họa do con người gây ra. Nhưng thưa ông, vì sao các nước Đông Nam Á dưới hạ nguồn Mekong lại không thể phối hợp để đối phó?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tình trạng thiếu nước của dòng Mekong không chỉ xảy ra vì hiệu ứng khắc nghiệt của thiên nhiên vào năm ngoái mà do nhiều yếu tố khác đã có từ lâu. Từ đầu nguồn là Cao nguyên Tây Tạng đang do Trung Quốc kiểm soát với tên gọi là sông Lan Thương, dòng Mekong chảy qua sáu quốc gia có vị trí địa dư và yêu cầu khai thác khác biệt cho các mục tiêu canh nông, công nghiệp, năng lượng hay thủy sản và giao thông vận tải. Sáu nước ấy là Tầu, Miến, Thái, Miên, Lào và Việt.

- Từ mấy chục năm nay, các nước Đông Nam Á ra sức công nghiệp hóa nên có nhu cầu rất cao về lượng nước và đà tăng trưởng kinh tế cũng đẩy mạnh nhu cầu thủy sản là tôm cá. Á Châu là lục địa thiếu nước nhất thế giới nếu so với dân số mà lại tiêu thụ tôm cá nhiều nhất, cho nên nước và cá đang chiếm vai trò chiến lược. Khốn nỗi, sáu quốc gia cùng chung một dòng sông lại không cùng chung một chí hướng là bảo vệ nguồn sống, từ hệ sinh thái của con sông đến sinh hoạt kinh tế của mấy trăm triệu người sinh sống trên lưu vực.

Ruộng lúa gần một con kênh khô hạn ở huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam ngày 8/3/2016.

- Tai hại hơn cả, năm nước dưới hạ nguồn lại học theo Trung Quốc tại thượng nguồn là thi đua xây đập và hồ nước để giải quyết nhu cầu điện năng, tiêu tưới hay đánh bắt thủy sản. Họ lầm tưởng đấy là bước nhảy vọt vào công nghiệp hóa mà không thấy cái mất lâu dài sau cái được nhất thời. Và vì đi sau, như trâu chậm uống nước đục, họ không thấy Trung Quốc đã hoàn tất và đang khai thác tám đập nước trên thượng nguồn, lại thực tế nắm dao đằng chuôi vì kiềm chế lưu lưọng nước Mekong cho nhu cầu riêng của mình. Các nước Đông Nam Á đang ra sức tái diễn thảm kịch Trung Quốc là làm thủy lợi mà gây thủy hại!

- Từ năm 1957, tức là 60 năm trước, quốc tế đã hiểu nhu cầu phối hợp với việc lập ra Ủy ban Mekong mà không kết qủa vì chiến tranh tại Việt Nam và Đông Dương. Năm 1975, rồi 1995 tổ chức này được phục hoạt mà thiếu thực quyền lẫn ngân sách là vì năm nước dưới hạ nguồn lại nhìn về năm hướng khác nhau mà không chấp nhận một kỷ luật và trách nhiệm chung. Vì vậy, họ mặc nhiên để Trung Quốc thao túng ở trên mà chẳng có tiếng nói thống nhất. Năm 2009, Hoa Kỳ đưa ra sáng kiến về Hạ nguồn Mekong để tăng cường điều phối mà cuối cùng thì sáng kiến chỉ thu gọn vào hoạt động nghiên cứu, giáo dục và cứu trợ hơn là vào việc quản lý cả lưu vực. Y như với Ủy ban Mekong cũ và mới, Trung Quốc cũng nằm ngoài và chẳng liên hệ gì tới các ủy ban hay khuyến cáo của quốc tế.

 

Chuốc họa cho mình và gây họa cho xứ khác

Nguyên Lam: Nếu vậy, thưa ông, phải chăng là trách nhiệm đầu tiên xuất phát từ các nước Đông Nam Á ở dưới là không hợp tác và chấp nhận kỷ luật chung trong kế hoạch khai thác sông Mekong, khiến Trung Quốc càng giữ thế mạnh khi kiểm soát lượng nước từ đầu nguồn?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tình hình có vẻ như được cải tiến từ năm 2014 khi Trung Quốc cùng năm nước dưới hạ nguồn gặp nhau ở bên Tầu để đề nghị Cơ chế Hợp tác Lan Thương với Mekong, là “Lancang-Mekong Cooperation Mechanism”. Mục tiêu đề ra không chỉ là phối hợp việc quản lý dòng sông mà còn giải quyết các vấn đề chính trị và an ninh trong khu vực. Phiên họp đầu tiên của sáu nước vào hai ngày 22-23 Tháng Ba vừa qua chưa báo hiệu điều gì mới hơn các ủy ban và hội nghị trước đây, ngoài một cử chỉ đẹp của Thủ tướng Trung Quốc là Lý Khắc Cường hứa một tỷ rưỡi tín dụng và 10 tỷ đô la viện trợ cho các dự án xây dựng hạ tầng, vị chi là 11 tỷ rưỡi. Như các cụ ta nói, “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn”, nhưng từ Bắc Kinh thì ta nên nghĩ đến đồng tiền khốn! Lý do là ta cần nhìn ra ba chuyện.

- Thứ nhất, Bắc Kinh giàng thêm chính trị và an ninh vào kế hoạch hợp tác về sông Mekong, mà an ninh và chính trị lại theo quan điểm hay định nghĩa của họ. Đấy là cách mặc cả khi vào hội nghị hợp tác. Thứ hai, ngân khoản hứa hẹn có thể chỉ là một phần của kế hoạch họ gọi là Con Đường Tơ Lụa, gồm có Nhất Đới trên đất liền và Nhất Lộ ở ngoài biển. Trên đất liền thì họ trù tính xây dựng sáu hành lang kinh tế mà họ gọi là “tẩu lang”, trong đó có Hành lang qua Bán đảo Đông Dương. Việc ông Lý Khắc Cường xòe ra 11 tỷ rưỡi có thể chỉ là một mẩu của Hành lang Đông Dương nhằm mua chuộc từng nước trong một kế hoạch lớn lao của họ. Thứ ba, ta không thể quên Nhất Lộ là đường vận chuyển ngoài biển họ đang kiểm soát bằng giải pháp quân sự hóa và mở chiến dịch cướp cá với sự yểm trợ võ trang của các cục Hải Giám, Hải Cảnh hay Ngư Chính ngụy danh là thuộc Bộ Tài Nguyên và Quốc thổ. Kết cuộc thì nước Cảnh Hồng hay tiền Đông Hải đều chỉ gây thêm phân hóa cho các nước Đông Nam Á và củng cố thế lực của Bắc Kinh mà thôi.

Từ chuyện Mekong ra tới Đông Hải, Bắc Kinh đang chứng minh rằng Trung Quốc là một vấn đề của thế giới mà bên trong lại có quá nhiều tai họa có thể bùng nổ, từ kinh tế đến xã hội và chính trị lẫn môi sinh và nhân họa do chính chế độ gây ra. Vì vậy, người ta cần báo động nhưng đừng lầm tưởng rằng Bắc Kinh muốn làm gì cũng được! Nguyễn-Xuân Nghĩa

Nguyên Lam: Nguyên Lam xin hỏi ông một câu mà nhiều thính giả của chúng ta đang thắc mắc là Trung Quốc đã tiến khá xa so với các nước Đông Nam Á về công nghệ xây đập nước cho nhu cầu thủy lợi hay tiêu tưới. Nếu các nước lại tiếp thu công nghệ này để họ xây đập trên dòng Mekong thì có phải là mời Trung Quốc vào gài mìn trong nhà của mình không?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi nghĩ chuyện ấy đã là thực tế của một số đập nước tại Miên, Miến hay đập thủy điện Don Sahong của Lào, và nhiều dự án tai hại khác tại Việt Nam. Trung Quốc hiện dẫn đầu thế giới về các công trình thủy lợi, từ chuyện “Nam Thủy Bắc Điều” là dẫn nước sông Dương Tử ở miền Nam lên miền Bắc, tới đập nước khổng lồ Tam Hiệp, và còn đang “xuất khẩu đập nước” khi tham dự vào 330 dự án xây đập cho 74 quốc gia trên thế giới.

- Tuy nhiên, ngoài sự dại dột của các nước, kể cả Việt Nam và nhất là Việt Nam vì ở cuối dòng, ta không nên loại trừ sự kiện là các công trình thủy lợi của Trung Quốc cũng lại là thủy hại khi lưu vực sông Dương Tử đang bị tai họa cho nhiều tỉnh vì nước sông được dẫn vào Hoàng Hà, hoặc đập Tam Hiệp lại là trái bom nổ chậm, một thảm họa có thể xảy ra trong tương lai. Thật ra các nước công nghiệp tiên tiến từ bỏ công trình xây đập từ mấy chục năm nay vì đã hiểu mối hại gây cho thiên nhiên và con người. Đi sau, lại duy ý chí, Trung Quốc đang chuốc họa cho mình và gây họa cho xứ khác mà cứ tưởng rằng khôn!

Nguyên Lam: Thưa ông Nghĩa, ngoài việc xây đập nước thì, như ông vừa nhắc lại, Bắc Kinh xem châu thổ sông Mekong là địa bàn của các dự án xây dựng hạ tầng qua Hành lang Đông Dương, như xa lộ hay thiết lộ từ thành phố Côn Minh của Vân Nam tới Singapore hầu có thể đưa hàng hóa tới vùng Đông Nam Á và Ấn Độ Dương. Nếu vậy, việc dòng Mekong đang bị bức tử là điều tốt hay xấu?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi rất cám ơn câu hỏi này của Nguyên Lam vì nó mở ra một chân trời khác. Bắc Kinh muốn phát triển các tỉnh bị khóa trong lục địa như Tứ Xuyên, Quý Châu và Vân Nam, nhưng cũng muốn vươn ra ngoài mà tránh được các eo biển tại Đông Nam Á, từ Eo biển Malacca tới ba eo biển giữa các quần đảo của Indonesia. Vì vậy họ chiêu dụ các nước ở dưới hạ nguồn Mekong với sáng kiến Hợp tác Lan Thương và Mekong. Nhưng, hình như trời có mắt, hàng loạt động thái hung hăng của Trung Cộng trên vùng biển Đông Nam Á và xuống sâu tới miền Nam trên các quần đảo của Indonesia và Malaysia lại là hồi chuông cảnh báo cho quốc tế khiến các nước đang nhìn lại.

- Thứ hai, họ có thể chủ quan duy ý chí thi hành đòn “phóng tài hóa thu nhân tâm” là lấy tiền trám vào miệng các chế độ ngây ngô và vô trách nhiệm, nhưng câu hỏi đầu tiên vẫn là tiền đâu? Cả kế hoạch Con Đường Tơ Lụa cho Thế kỷ 21 thật ra cần đến nhiều ngàn tỷ đô la. Theo Chính quyền Bắc Kinh thì sẽ cần 8000 tỷ! Khi kinh tế sa sút và khối dự trữ ngoại tệ bị hao hụt và nạn tẩu tán tư bản ra ngoài đang gây xuất huyết thì việc trích xuất ngàn tỷ nơi này ngàn tỷ nơi kia sẽ là vấn đề. Vì vậy, trong kỳ họp Quốc hội vào tháng trước cũng Thủ tướng Lý Khắc Cường chỉ nói phớt qua 150 chữ của báo cáo và các lãnh tụ kia trong Bộ Chính trị đều không nhắc tới.

- Sau cùng, từ chuyện Mekong ra tới Đông Hải, Bắc Kinh đang chứng minh rằng Trung Quốc là một vấn đề của thế giới mà bên trong lại có quá nhiều tai họa có thể bùng nổ, từ kinh tế đến xã hội và chính trị lẫn môi sinh và nhân họa do chính chế độ gây ra. Vì vậy, người ta cần báo động nhưng đừng lầm tưởng rằng Bắc Kinh muốn làm gì cũng được!

Nguyên Lam: Ban Việt ngữ đài Á châu Tự do và Nguyên Lam xin cảm tạ bài phân tích của chuyên gia kinh tế Nguyễn-Xuân Nghĩa.

Đụng Độ Vì Nước Và Cá

Nguyên Lam & Nguyễn-Xuân Nghĩa, RFA Ngày 160330

Diễn đàn Kinh tế   

Á Châu thiếu nước nhất và ăn cá nhiều nhất thế giới nên có xứ đi ăn cướp!   

 

* Một con kênh khô nước ở huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam ngày 8/3/2016.

AFP PHOTO *  

Trong khi người dân tại vùng đồng bằng Cửu Long đang bị khốn khổ vì hạn hán và ngập mặn thì nhiều biến cố xảy ra ngoài Đông Hải của Việt Nam còn cho thấy một khía cạnh khác của vấn đề khan hiếm tại Á Châu. Lục địa này thiếu cả nước lẫn cá và riêng động thái của Trung Quốc càng gây rủi ro xung đột trong khu vực. Diễn đàn Kinh tế tìm hiểu sự kiện ấy qua phần phân tích sau đây của chuyên gia kinh tế Nguyễn-Xuân Nghĩa.

Mâu thuẫn nghiêm trọng

 

Nguyên Lam: Nguyên Lam xin kính chào ông Nguyễn-Xuân Nghĩa trong tiết mục Diễn đàn Kinh tế của đài Á Châu Tự Do. Thưa ông, trên đất liền thì vùng châu thổ sông Cửu Long đang là nạn nhân của hạn hán và nước ngập mặn khiến cuộc sống của 20 triệu người dân và cả hệ sinh thái của con sông chiến lược này bị đe dọa. Tình hình chưa có dấu hiệu khả quan sau khi Trung Quốc cho xả nước trên hồ đập Cảnh Hồng tại thượng nguồn của dòng sông chảy qua sáu quốc gia. Giữa khung cảnh ấy thì nhiều biến cố khác lại bùng nổ, điển hình là việc Hải quân của Indonesia rồi Malaysia đã ứng xử với việc tầu đánh cá của Trung Quốc xâm nhập hải phận và cướp cá của họ tại quần đảo Natuna của Indonesia vào ngày 19 và tại Cụm Bãi Đá Luconia của Malaysia vào ngày 25. Ông nhận xét thế nào về những sự kiện dồn dập ấy? 

Nguyễn-Xuân Nghĩa: Chúng ta đi vào thời điểm mà hai mâu thuẫn nghiêm trọng nhất của Châu Á đang được phơi bày và có thể dẫn tới xung đột. Trước là nước, sau là cá.

Chúng ta đi vào thời điểm mà hai mâu thuẫn nghiêm trọng nhất của Châu Á đang được phơi bày và có thể dẫn tới xung đột. Trước là nước, sau là cá. Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Thứ nhất vì địa dư hình thể, Á Châu thiếu nước ngọt nhất địa cầu nếu so với các châu lục kia. Thế rồi, vì lý do kinh tế, nhu cầu nước ngọt lại tăng mạnh sau nhiều thập niên công nghiệp hóa và đô thị hóa. Đã vậy, các nước Á Châu lại kém hiệu năng khi tiêu thụ và bảo vệ nguồn nước với các công trình thủy điện và thủy lợi thật ra là thủy hại. Tại Á Châu, Trung Quốc khan hiếm nước ngọt nhất, lại kiểm soát đầu nguồn của 10 con sông lớn nhất mà lạm thác – là lạm dụng trong khai thác - với các đập thủy điện từ thượng nguồn Hy Mã Lạp Sơn và Tây Tạng rồi các con kinh dẫn nước từ Nam lên Bắc nên gây thêm khan hiếm và ô nhiễm ở bên trong, với 90% nguồn nước ngầm bị nhiễm độc, và còn gieo họa cho các nước bên ngoài. Các tổ chức quốc tế đã báo động về mối nguy này từ lâu mà Á Châu không giải quyết nổi. Đầu nguồn chuyện nước nôi vẫn là Trung Quốc, làm thiên tai bị nhồi thêm nhân họa vì tinh thần vô trách nhiệm với người dân của họ và với các nước khác.

- Thứ hai, người ta ít chú ý đến một yếu tố bất ổn kia. Không chỉ thiếu nước, rồi tranh đoạt lãnh thổ để đòi chủ quyền lãnh hải và các nguồn lợi về năng lượng như dầu thô và khí đốt, Á Châu còn thiếu tôm cá và thủy sản. Dân Á Châu ăn nhiều cá hơn hẳn các nước Tây phương giàu có hơn. Cùng đà tăng trưởng và công nghiệp hóa, mức tiêu thụ ngư hải sản của Á Châu đã tăng vọt, trong 10 quốc gia có sản lượng thủy sản cao nhất thì Á Châu có 6 nước, dẫn đầu là Trung Quốc rồi mới tới Indonesia, Nhật Bản, Nam Hàn, Malaysia… Ngư hải sản là ngành kinh tế trọng yếu đang trở thành đầu mối tranh chấp ngoài biển Đông. Và Trung Quốc cũng lại có vai trò rất lớn, với sản lượng đánh cá tăng gấp 60 lần từ hơn 60 năm qua. Ba năm về trước, họ lập kế hoạch ăn cướp tinh vi nên đến nay Indonesia là quốc gia hữu nghị nhất tại Đông Nam Á cũng chịu không nổi mà có phản ứng cương quyết khác thường.

Ruộng lúa gần một con kênh khô hạn ở huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam ngày 8/3/2016.

Nguyên Lam: Thính giả của chúng ta có thể giật mình khi ông nêu ra nạn thiếu nước từ đầu nguồn và nạn tranh đoạt thủy sản ngoài biển với vai trò chủ chốt của Trung Quốc. Ông nói là họ đã có kế hoạch ăn cướp khá tinh vi từ ba năm trước, thưa ông, chuyện ấy là thế nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta khó quên là trong mấy ngàn năm lịch sử, ưu tiên về an ninh của Trung Quốc thường tập trung vào bên trong là nơi xuất phát nội loạn và ngoại xâm. Sau khi cải cách kinh tế từ 36 năm trước, họ quan tâm hơn đến thế giới bên ngoài vì cần nhập khẩu nguyên nhiên vật liệu và tìm thị trường bán hàng hóa ra ngoài. Với tiến trình kỹ nghệ hóa và nhu cầu rất cao về nhiều mặt cho một xứ đói ăn, khát dầu và thiếu nước, Trung Quốc phải nhập rất nhiều và việc bảo vệ nguồn cung cấp trở thành một ưu tiên sinh tử.

- Khi thấy vùng biển cận duyên lại có tiềm năng về dầu khí và thủy sản, lãnh đạo Bắc Kinh nghĩ đến việc chiếm đoạt và củng cố thành vùng trái độn quân sự tương tự ba khu vực biên trấn mà họ đã kiểm soát được như Tây Tạng, Tân Cương và Nội Mông. Việc bành trướng ấy tất nhiên gây mâu thuẫn với các nước lân bang, như Nhật Bản hay các quốc gia Đông Nam Á và có thể dẫn tới xung đột ngoài biển. Đấy là bối cảnh giải thích nhiều chuyện hôm nay.

- Lãnh thổ Trung Quốc có bờ biển dài nhất thế giới, từ cửa sông Áp Lục bên bán đảo Triều Tiên đến Vịnh Bắc Bộ của Việt Nam là hơn 22 ngàn cây số. Nhưng vì là cường quốc lục địa mới vươn ra ngoài nên họ không có hệ thống duyên phòng hay hải cảnh thống nhất. Chi tiết ấy đáng chú ý vì Bắc Kinh có năm bộ phận với cấp số khoảng bốn vạn người cùng chia sẻ trách nhiệm về hải dương mà lại không phối hợp nên từ Tháng Ba năm 2013, họ cho tổ chức lại.

 

Trung Quốc tái tổ chức

 

Nguyên Lam: Thưa ông, năm cơ quan ấy là gì và Bắc Kinh đã tổ chức lại như thế nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa năm cơ quan ấy là Hải Sự, Hải Cảnh, Hải Quan, Ngư Chính và Hải Giám. Trong năm cơ chế, lớn nhất là Cục Hải Sự (Maritime Safety Administration) có hai vạn nhân viên phụ trách việc thi hành luật lệ liên quan đến hải dương, như an ninh hay an toàn hàng hải, cứu hộ, kiểm tra tầu bè, quản lý hải cảng. Cơ quan có vẻ hành chính này mới thành lập từ năm 1998 sau khi sát nhập hai bộ phận thanh tra tầu bè và kiểm tra hải cảng nằm trong Bộ Giao Thông. Cơ quan thứ hai là lực lượng cảnh sát ngoài biển, gọi là Hải Cảnh (Coast Guard), nằm trong bộ Công An tức là bộ Nội Vụ. Về hình thức, Hải Cảnh là cơ quan duy nhất được võ trang và chứ thực tế thì đấy là cánh tay bạo lực hay cưỡng hành cho các cơ quan kia.

- Cơ quan thứ ba là Hải Quan Tổng Thự (General Administration of Customs), phụ trách về quan thuế, bài trừ buôn lậu và quản lý các thương cảng. Thứ tư là Ngư Chính (Fisheries Law Enforcement Command) thuộc Bộ Nông Nghiệp, với nhiệm vụ bành trướng và bảo vệ quyền lợi đánh bắt thủy sản cho một quốc gia tiêu thụ nhiều cá nhất thế giới. Thứ năm, nổi tiếng vì thẩm quyền và sức bành trướng rất mạnh từ nhiều năm qua là Hải Giám (Marine Surveillance), nằm trong Cục Hải Dương Quốc Gia của Bộ Tài Nguyên Quốc Thổ (quản lý đất đai và tài nguyên quốc gia). Với cấp số khoảng tám ngàn người, cơ quan Hải Giám này có nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi của Trung Quốc trên một diện tích ngoài biển khoảng ba triệu cây số vuông, kể cả Đặc Khu Kinh Tế EEZ và là mũi nhọn trong những xung đột với lân bang như Nhật Bản, Việt Nam và Philippines nhờ phi cơ, trực thăng và cả tầu tuần duyên.

Tôi cho rằng đã đến lúc các nước Đông Nam Á nên cùng nhìn về một hướng và có cùng một tiếng nói về mối nguy cướp nước và cướp cá đến từ phương Bắc. Nguyễn-Xuân Nghĩa

Nguyên Lam: Có lẽ vì vậy mà từ mấy năm qua, người ta cứ thấy tầu Ngư Chính đi cắt cáp quang hoặc tầu Hải Giám uy hiếp ngư phủ của xứ khác. Thưa ông , Bắc Kinh đã tổ chức lại năm cơ quan này như thế nào kể từ năm 2013?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa rằng các cơ quan ấy được thành lập trước sau và riêng lẻ, dưới quyền giám hộ hay chỉ huy của nhiều cục hay bộ với ngân sách riêng, chẳng hạn của bộ Công An, Giao Thông, Nông Nghiệp, Tài Chính và Tài Nguyên. Họ gặp vấn đề thiếu thông tin và phối hợp hành động, lại cạnh tranh với nhau về phương tiện và ngân sách, khi hữu sự thì nhiều bộ phận chẳng có khả năng cưỡng hành, như võ khí, trực thăng hay chiến hạm. Một lý do kinh tế rất Tầu của tình trạng phòng thủ rời rạc ấy là nhu cầu tạo ra việc làm! Qua một giai đoạn khá lâu, mỗi bộ phận lại phát triển và củng cố thói riêng về nghiệp vụ nên không muốn chia sẻ hay sát nhập. Tình trạng ấy bắt đầu thay đổi sau quyết định ngày 10 Tháng Ba Năm 2013.

- Quyết định này vẫn duy trì trách nhiệm riêng của từng cơ quan nhưng đưa bốn bộ phận là Hải Cảnh, Hải Quan, Ngư Chính và Hải Giám vào quyền chỉ đạo của Quốc Gia Hải Dương Cục thuộc bộ Tài Nguyên. Hải Dương Cục này là cơ quan đang chỉ huy lực lượng Hải Giám. Còn lực lượng Hải Sự vẫn được duy trì dưới quyền giám hộ của Bộ Giao Thông.

Nguyên Lam: Thưa ông, mục tiêu của việc tái tổ chức ấy là gì?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Thưa là một cơ quan vừa được nâng thẩm quyền chỉ huy bốn bộ phận có nhiệm vụ bảo vệ quyền lợi và thi hành luật lệ ngoài biển của Trung Quốc, đó là Hải Dương Cục, thuộc Bộ Tài Nguyên và Quốc Thổ. Trên nguyên tắc, cục Hải Dương này cũng chỉ huy lực lượng cảnh sát ngoài biển là Hải Cảnh, thuộc bộ Công An. Đó là nguyên tắc. Trong thực tế, cục hải dương có thẩm quyền chỉ đạo về hành chính chứ về hoạt động của các bộ phận dù sao vẫn còn được duy trì thì đấy là trách nhiệm của bộ Công An.

- Tôi xin giải thích cái chuyện lắt léo này một chút. Bắc Kinh tăng cường khả năng can thiệp võ trang ở vùng biển cận duyên nên tái phối trí trách nhiệm của bốn bộ phận riêng lẻ, nhưng lại trình bày với thế giới như một biện pháp hành chính thuộc trách nhiệm của bộ Tài Nguyên. Đấy là một quyết định có tính chất ngoại giao tinh vi là dùng phương tiện bán quân sự mà gọi là phi quân sự, có danh nghĩa là thuộc Bộ Tài Nguyên nhưng thực chất là cánh tay nối dài của Bộ Công An. Vì vậy tầu Ngư Chính mới ngang nhiên đi cắt dây cáp của thiên hạ và tầu Hải Cảnh mới đi bảo vệ ngư phủ đánh bắt cá trong vùng biển của xứ khác.

Nguyên Lam: Thưa ông, Nguyên Lam vẫn chưa hiểu vì sao Bắc Kinh lại phải lập mưu như vậy? 

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Hải quân Trung Quốc đã được cải tiến và tăng cường rất mạnh, với quân số là 25 vạn lính, mà chưa thể là đối thủ của các cường quốc như Nhật Bản hay Hoa Kỳ. Vì vậy, trong đà bành trướng thì họ dùng vỏ bọc dân sự để tránh đụng độ với hải quân của xứ khác. Cái vỏ bọc ấy là Quốc Gia Hải Dương Cục hiền khô trong Bộ Tài Nguyên và Quốc Thổ, nhưng mũi nhọn giấu sau vỏ bọc chính là của bộ Công An. Thành thử, cùng với việc xây dựng các đảo nhân tạo tại vùng quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa với trang bị võ khí ngày càng cao cấp thì ngư thuyền của họ có thể xâm phạm vùng độc quyền kinh tế của xứ khác, dưới sự hộ tống của Hải Giám, Hải Cảnh thuộc bộ Tài Nguyên. Có lẽ Indonesia hiểu ra chuyện ấy nên khác với lần trước vào năm 2012, họ đưa Hải quân bắt tầu cướp cá của họ và từ chối lời yêu cầu của bộ Ngoại giao Bắc Kinh mà làm lớn chuyện cho công luận cùng biết. Chuyện này có thể ảnh hưởng đến phán quyết của Tòa án Trọng tài Quốc tế về hồ sơ khiếu tố của Philippines. Tôi cho rằng đã đến lúc các nước Đông Nam Á nên cùng nhìn về một hướng và có cùng một tiếng nói về mối nguy cướp nước và cướp cá đến từ phương Bắc.

Nguyên Lam: Ban Việt ngữ đài Á Châu Tự Do xin cảm tạ chuyên gia Nguyễn-Xuân Nghĩa về bài phân tích này.