Ôm Lấy Ba Tư

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 150720

"Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài"

Lập trường ba vạ của nước Mỹ    

Dũng cảm có thừa!

Sau nhiều năm đàm phán với Hoa Kỳ, Liên bang Nga và Trung Quốc cùng ba nước Âu Châu là Anh, Pháp Đức (nhóm E-3) và Liên hiệp Âu châu, Cộng hòa Hồi giáo Iran của sắc tộc Ba Tư đã đạt thỏa thuận về Kế hoạch Hạch tâm vào ngày 14 Tháng Bảy vừa qua. Tập thể rắc rối trên có năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc (Mỹ, Anh, Tầu, Pháp, Nga) là nhóm P-5, nhưng Hoa Kỳ giữ vị trí chủ chốt và cũng là quốc gia đã sớm có biện pháp phong tỏa kinh tế Iran, từng phần vào năm 1996, và toàn phần vào năm 2012, căn cứ trên nghị quyết cấm vận kinh tế của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc. Lý do trừng phạt là vì Iran có kế hoạch chế tạo võ khí hạch tâm (nuclear, tàn phá hơn võ khí nguyên tử, atomic).

Thỏa thuận giữa Iran và liệt cường vào ngày 14 tại Vienna có nội dung chủ yếu là đẩy lui kỳ hạn chế tạo võ khí hạch tâm của Iran từ năm đến tám tháng. Đổi lại thì Iran được giải tỏa lệnh cấm vận và ra khỏi những khó khăn kinh tế tích lũy từ nhiều năm qua.

Về thủ tục thì thỏa thuận về hạch tâm chỉ có giá trị pháp lý của một hiệp ước sau khi các cơ chế trong cuộc tiến hành việc phê chuẩn. Hôm Thứ Hai 20 Tháng Bảy, Liên hiệp Âu châu đã phê chuẩn văn kiện dài 14 trang này. Sau đó, Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc cũng ra một nghị quyết được tất cả 15 thành viên ủng hộ để thu hồi nghị quyết cấm vận năm 2012. Do quyết định của Hội đồng Bảo an, ngày 20 được gọi là “ngày chấp thuận”, khởi điểm của tiến trình bãi bỏ cấm vận, chỉ trở thành thực tế sau ba tháng là khi Nguyên tử lực cuộc của Liên hiệp quốc (International Atomic Energy Agency) xác nhận việc Iran từng bước tôn trọng những cam kết trong thỏa ước tại Vienna.

Vì Hoa Kỳ giữ vai chủ chốt và Chính quyền Barack Obama muốn giải vây Iran, tiến trình phê chuẩn tại Hoa Kỳ mới đáng chú ý.

Sau thỏa ước tạm tại Vienna ngày 14, Quốc hội Mỹ có 60 ngày cứu xét và phê chuẩn và có thể bác bỏ. Nhưng sự bác khước của Lập pháp sẽ bị Hành pháp phủ quyết như ông Obama đã nói trước, và chỉ có giá trị nếu được Quốc hội bỏ phiếu lại với siêu đa số là hai phần ba. Vì hoàn cảnh và thể thức ấy, Tổng thống Mỹ đang vận động dư luận. Và phe chống đối, gồm có nhiều dân biểu nghị sĩ Cộng Hòa lẫn Dân Chủ và các trung tâm hướng dẫn dư luận, đã mở cuộc phản công và giải thích mối nguy của việc giải vây Iran. 

Nói vắn tắt thì chúng ta sẽ qua nhiều tháng tranh luận trước khi Iran thoát vòng phong tỏa kinh tế và cả biện pháp cấm vận võ khí quy ước do Liên bang Nga và Hoa Kỳ đã lặng lẽ cài vào thỏa ước. Hàng ngày, sau mỗi quyết định liên quan đến Iran, tin tức và bình luận dồn dập như màn khói hay nhiễu âm khiến người ta khó nhận định thực tế ở bên dưới. 

Bài này cố nhìn ra thực tế đó.

***

Iran không che giấu tham vọng trở thành một cường quốc cấp vùng tại Vịnh Ba Tư ở Trung Đông.

Thực tế thì các giáo chủ theo hệ phái Shia tại Tehran đã bành trướng ảnh hưởng qua các lực lượng võ trang áp dụng phương pháp khủng bố như Hezbollah tại Lebanon hay Hamas tại đất Palestine do Israel kiểm soát, và qua việc bênh vực chế độ Bashar al-Assad tại Syria. Kế hoạch hạch tâm chỉ là một phần của tham vọng đó.

Nhưng cũng do tham vọng hạch tâm, là làm bom và cải thiện khả năng tấn công với các hỏa tiễn có tầm bắn xa hơn, Iran bị phong tỏa và thiệt hại nặng về kinh tế.

Sau nhiều thập niên phá vỡ ảnh hưởng của Tây phương trong khu vực năng lượng, Iran bị tụt hậu về kỹ thuật dầu khí và mong là nhờ thỏa ước mà sẽ tìm lại vị trí hùng mạnh của một quốc gia xuất cảng dầu khí. Trong hiện tại, Iran có thể bán dầu mà phải nhập xăng và vẫn là một xứ nghèo. Chế độ thần quyền, cai trị bằng giáo luật qua các cơ chế chính trị có màu sắc tôn giáo và thực quyền về an ninh, quân sự và kinh doanh, khiến kinh tế Iran lụn bại.

Lãnh tụ tối cao là Giáo chủ Ali Khamenei và lực lượng trấn quốc là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (Islamic Revolutionay Corps.) tạm nhượng bộ bằng lời hứa nhưng không từ bỏ ý định phát huy sức mạnh của hệ phái Shia trong thế giới Hồi giáo mà đa số theo hệ phái Sunni. Việc lực lượng khủng bố xưng danh Nhà nước Hồi giáo (ISIL) xuất hiện từ hàng ngũ và tư tưởng cực đoan của tổ chức al-Qaeda càng khiến Tehran thúc đẩy mục tiêu nói trên, chứ không lùi bước như nhiều người chờ đợi.

Nhìn từ bên ngoài thì vì sao Chính quyền Obama lại cố gắng giải vây Iran?

***

Nhìn từ bên ngoài….

Về căn bản thì Hoa Kỳ - và các khuynh hướng chính trị bên trong – không muốn mở thêm một cuộc chiến khác tại vùng Vịnh Ba Tư và còn muốn trút bớt gánh nặng tại Trung Đông nên từ thời Chính quyền George W, Bush đến Chính quyền Obama đều có chung một chánh sách là vừa gây áp lực vừa khuyến dụ để Iran giữ một vai trò cân bằng trong tương quan lực lượng của cả khu vực.

Đó là bối cảnh của bảy năm, sáu tháng và 23 ngày đàm phán của hai đời Tổng thống Mỹ với Iran, một quốc gia cừu thù từ năm 1979. 

Ngay sau khi đạt thỏa thuận tại Vienna, chế độ thần quyền tại Iran vẫn tiếp tục luận điệu chống Mỹ và đòi tiêu diệt quốc gia Israel của dân Do Thái. Nhưng phía Hoa Kỳ coi đó là trò hình thức để Iran giữ thế lãnh đạo khối Hồi giáo, chứ về thực tế thì Tehran đã ngầm hợp tác với Hoa Kỳ nhằm chặn đà bành trướng của lực lượng ISIL, như đã hợp tác để tấn công tổ chức al-Qaeda trong chiến dịch Afghanistan.

Nhưng so với Chính quyền Bush, Obama có thể đã lùi quá xa kể từ đầu năm 2010, và nay lại cho Iran quá nhiều lợi thế. 

Một lý do giải thích là các nước đồng minh Âu Châu của Mỹ, chưa nói đến hai đối thủ là Nga và Tầu, đều lẻn vào sân sau để cộng tác và trục lợi với Iran. Chuyện cấm vận không công hiệu, dù gây thiệt hại cho Iran mà lại khiến Mỹ mất phần. Tội gì?

Ngược lại, việc Obama sốt sắng giải vây Iran đến độ nhận cả điều khoản tháo gỡ lệnh cấm vận võ khí quy ước càng khiến các đồng minh trong vùng thêm e ngại. Chưa biết bao giờ Iran mới có bom hạch tâm nhưng trước mắt thì Saudi Arabia, Israel và cả Turkey đều suy tính lại về cục diện trong vùng. Họ cùng nhau tạo ra một trật tự khác trước sự lớn mạnh của Iran. Đấy là một trật tự bất ổn, bên trong ngần ấy nước đều nghi ngờ mà vẫn cần đến sự can thiệp của Hoa Kỳ.

Giải pháp tạm bợ này có ưu điểm là nhờ đó, Hoa Kỳ khỏi phải dùng biện pháp quân sự nhằm phá vỡ kế hoạch hạch tâm của Iran. Nhược điểm là để lại một trường đấu tranh đầy bất trắc cho cả khu vực.

Hoa Kỳ có thể bớt một kẻ thù và tin rằng các đồng minh kia dù có hậm hực thì cũng chẳng thể đổi lập trường thành chống Mỹ. Sau quá nhiều kinh nghiệm, đây là một trường hợp khác có thể giải thích tính chất bất khả tín và gian hùng của nước Mỹ.

Chuyện còn dài và sẽ thành đề tài nóng trong cuộc tranh cử Tổng thống năm 2016.

____

Chuyện chỉ xảy ra tại nước Mỹ

Nhìn từ bên ngoài, các nước cứ phê phán thái độ lật lọng của Hoa Kỳ, có thói bắt tay kẻ thù và bắt bí đồng. Nhìn từ bên trong, tình hình còn tệ hơn vậy. Một tỷ phú như Donald Trump có thể ra tranh cử Tổng thống trong đảng Cộng Hòa và triệt để chứng minh qua những phát biểu lố bịch rằng đảng Cộng Hòa không thể lãnh đạo. Nhiều người gọi nhân vật này là con ngựa chứng. Đấy là con ngựa chiến, và miễn phí, của đảng Dân Chủ. Mỹ quái!

Bất Chiến Tự Nhiên Bại

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 150330

"Hoa Kỳ Nhìn Từ Bên Ngoài"

Khi Hoa Kỳ Rơi Tự Do Cùng Tổng Thống

 * Hý họa của Michael Ramirez trên tờ IBD: lại hứa cuội như xưa *

Sau khi Lý Quang Diệu từ trần, thế giới có cả ngàn bài viết về ông từ nhiều giác độ. Đa số ngợi ca thành tích của bậc Quốc phụ đất Singapore. Trong 40 năm đã đưa một làng chài giữa đầm lầy từ Đệ tam Thế giới nhảy vào Thế giới đệ nhất thành một trung tâm thịnh vượng, với lợi đồng niên của người dân còn cao hơn dân Mỹ. Nhưng đây đó cũng có lời phê phán tinh thần chuyên chế trong 40 năm lãnh đạo (từ 1959 đến 1990) rồi chi phối Nội các (từ 1990 đến 2011) với đảng Nhân dân Hành động PAP chiếm đa số từ 1959 đến nay.

Người viết này lại nghĩ đến chuyện khác vì… nhìn Hoa Kỳ từ bên ngoài.

Năm 1994, một thiếu niên Mỹ trong một trường tư của ngoại kiều giàu có tại Singapore bị bắt về tội phá hoại tài sản (xịt sơn lên 18 xe hơi để nghịch), ăn cắp và tàng trữ vật ăn cắp. Cậu ấm Michael Fay bị án phạt tiền cùng sáu roi tre. Theo tiêu chuẩn Lý Quang Diệu thì chắc là tội cũng nhẹ vì đã có người gọi Singapore là “Dysneyland với án tử hình”.

Khi ấy, từ Tổng thống Bill Clinton tới nhiều Nghị sĩ và báo chí đều than là quá nghiêm khắc. Nể tình đồng minh, Singapore cho chú bé bốn roi, rồi thả cho về nhà họp báo về chế độ lao tù tại Singapore.

Sau này, Lý Quang Diệu có lời giải thích: Là một đảo quốc nhỏ xíu, chúng tôi phải nghiêm trị nếu không xã hội sẽ loạn. Sau đó ông so sánh: Hoa Kỳ có những khả năng chúng tôi không thể có. Để ngăn ngừa nạn buôn lậu ma túy, Mỹ có thể tung quân vào bắt lãnh tụ xứ khác đem về xử tội buôn bán ma túy. Chứ Singapore thì không.

Về bối cảnh, cuối năm 1989, Chính quyền George H. Bush mở chiến dịch Chính Nghĩa, Just Cause: đưa quân vào Panama tại Trung Mỹ lật đổ chế độ độc tài Manuel Noriega, bắt Noriega làm tù binh đưa về xử tại Mỹ về tám tội danh - buôn lậu ma túy, tống tiền và tẩy tiền. Mãn tù năm 2007, đương sự bị dẫn độ qua Pháp lãnh thêm án tù bảy năm về tội rửa tiền và giết người, rồi được tha sớm vào năm 2011 để về chịu án tù 20 năm trong bộ máy công lý của xứ Panama đã tương đối dân chủ hơn xưa. Kể ra thì Mỹ ngang ngược, nhưng cũng có ích!

Ngày nay, chuyện như vậy không thể xảy ra được.

Ngày nay, có khi một người như Noriega được Chính quyền Barack Obama thả sớm để đổi lấy một lính Mỹ can tội đào ngũ ngoài chiến tuyến và gây rủi ro cho đồng đội. Đó là trường hợp của Trung sĩ Bowe Bergdahl, được Cố vấn An ninh Quốc gia là Suzan Rice ca ngợi là “anh hùng đã phục vụ quân ngũ với danh dự”, được quân khủng bố thả về để đổi lấy năm nghi can của tổ chức Taliban. Dù khi ấy cha mẹ được Tổng thống mời vào Vườn Hồng trong tòa Bạch Ốc chụp hình tưng bừng, ngày nay Bergdhal bị quân đội đưa ra tòa án quân sự. Và người ta chờ đợi năm nghi can khủng bố này sẽ tái xuất hiện để thi thố tài năng. Vì sao Obama không tham khảo ý kiến quân đội trước khi đổi tù?

Lý Quang Diệu không thể nào hiểu nổi việc ấy. Nhiều người Mỹ cũng vậy. Nhưng đấy chỉ là chuyện vặt, cũng nhỏ như xứ Singapore.

***

Chuyện lớn là các cường quốc đồng minh của Hoa Kỳ tại Trung Đông.

Đứng đầu là Saudi Arabia, Egypt và Turkey cùng một chục nước nhỏ đang phải tự lo lấy thân trước sự bành trướng của tổ chức khủng bố xưng danh Nhà nước Hồi giáo ISIL. Đồng thời họ còn phải ngăn ngừa thế lực của một cường quốc khác là Iran, có thể sẽ chế tạo võ khí hạch tâm sau khi đạt thỏa thuận “giải giới” với Hoa Kỳ. Cựu Đại sứ James Jeffrey của Tổng thống Obama tại Iraq đã nhận xét rằng chiến lược Trung Đông của Hoa Kỳ đang rớt tự do. Free Fall.

Chúng ta phải thông cảm với nước Mỹ.

Khu vực này gồm ít ra bốn sắc tộc là Á Rập, Ba Tư, Thổ, Kurd cùng theo Hồi giáo nhưng theo hai hệ phái không đội trời chung là Sunni (đa số) và Shia (thiểu số, mà rất mạnh tại Iran). Cứ đơn giản mà nhân số bốn cho số hai thì cũng đã có… tám loại vấn đề, vì các cộng đồng ấy chung đụng và đụng độ với nhau tới nháng lửa!

Chưa đủ nhiễu nhương.

Vì ta phải châm vào lò lửa hai lực lượng khủng bố cùng hệ phái Sunni mà nay đang thành kình địch là al-Qaeda và ISIL. Cộng thêm hai tổ chức khủng bố được Iran bảo trợ để khuynh đảo Lebanon và Israel, là Hezbollah và Hamas. Rồi ngó vào xứ Yemen bên Vịnh Aden với chính quyền Sunni thân Saudi bị lực lượng Houthi theo hệ phái Shia thân Iran tấn công khiến Hoàng gia Saudi phải cùng các nước Á Rập Hồi giáo tung quân vào trận để đẩy lui ảnh hưởng của Iran. Trong khi ấy, chế độ hiếu sát của Bashar al-Assad vẫn tồn tại ở Syria nhờ sự yểm trợ của Iran, và các Giáo chủ Iran còn vào tấn công lực lượng ISIL tại Iraq, gần như có phối hợp với các đợt không tập của Mỹ.

Trong thế giới bát nháo ấy, Chính quyền Obama không thể như Mao Trạch Đông mà “xác định bạn thù” cho phân minh. Cho nên đang thêm thù mà mất bạn! Niềm an ủi của Obama là có thêm bạn mới: xứ Iran với võ khí tàn sát. Một nhân vật Dân Chủ sáng giá xác nhận chuyện đó: “không thể tin được Iran!” Ông ta là Leon Panetta, nguyên Đổng lý Văn phòng cho Bill Clinton, rồi Giám đốc CIA và Tổng trưởng Quốc phòng cho Obama.

Nhưng không chỉ tại Trung Đông, Hoa Kỳ còn rơi tự do ở Đông Á.

***

Tuần qua, có 45 quốc gia đã nhận lời làm “đồng sáng lập viên” của Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng Cơ sở Á châu.

Được gọi tắt là AIIB, đây là dự án được Trung Quốc đưa ra từ Tháng 10 năm kia và thúc đẩy từ Tháng Sáu năm ngoái trước sự chống đối ngấm ngầm của Chính quyền Obama. Ngấm ngầm vì chẳng ai biết rõ lý do. Nhưng kết quả là trong số 45 nước đã ngả theo lời đường mật của Bắc Kinh thì có 26 nước đồng minh của Mỹ. Đứng đầu và chói lọi nhất là Anh, Đức, Úc, Nam Hàn và cả Saudi hay Philippines, một nạn nhân của Trung Quốc.

Lại nói về bối cảnh (!), chưa kể tới các hành động trắng trợn để chiếm đóng ba phần tư vùng biển Hoa Nam mà ta gọi là Đông Hải của Việt Nam, từ năm 2010, không năm nào mà Trung Quốc không tung ra sáng kiến mới để bành trướng ảnh hưởng theo kiểu “phóng tài hóa thu nhân tâm”. Từ sau Đại hội 18, mỗi lần lãnh tụ Tập Cận Bình xuất hiện, tại thượng đỉnh này hay hội nghị nọ, mới nhất là hội nghị kinh tế Bác Ngao tại Hải Nam, là Bắc Kinh lại có một sáng kiến mạ vàng:

Khai triển Sáng kiến Chiang Mai để lập quỹ cứu trợ các nước trong Hiệp hội ASEAN; lập Quỹ Bình ổn Hối đoái với khả năng hoán đổi ngoại tệ cho các nước thiếu thanh khoản; Quỹ Chuộc nợ cho các nước Âu Châu bị khủng hoảng trong khối Euro; Tân Ngân hàng Khai triển của nhóm BRICS, có 100 tỷ với 41 tỷ của Trung Quốc để cạnh tranh với Ngân hàng Thế giới; Quỹ Cấp cứu Tài chánh CRA (Contingent Reserve Arrangement) với 100 tỷ của Trung Quốc để cạnh tranh với Quỹ Tiền tệ Quốc tế; vĩ đại hơn cả thì có “Con đường Tơ lụa” để nối liền Trung Quốc với Âu Châu qua Trung Á và nối liền Đông Hải của Trung Quốc với Ấn Độ dương qua Thái Bình dương. Sau cùng mới là Ngân hàng AIIB này với 100 tỷ đô la.

Tập Cận Bình và ban tham mưu tung sáng kiến như Obama đi đánh golf. Tới tấp và rổn rảng.

Trong suốt giai đoạn ấy, không hề thấy một lần Chính quyền Obama giải thích sự lợi hại, lợi cho ai mà hại cho ai, hoặc thuyết phục Bắc Kinh đi theo con đường của mình. Nổi tiếng với chủ trương phát huy “quyền lực mềm”, Chính quyền Obama tự biến thành mềm oặt và nhường cho Trung Quốc cả chục sáng kiến rất mềm mà cột rất chặt.

Khi các đồng minh của Mỹ xé rào ngồi vào cuộc với Bắc Kinh thì Chính quyền Obama vuốt bụng thở dài. Và than thầm là chẳng còn ai tin mình. Sai bét! Có ba nước đang triệt để tin tưởng vào Obama: Liên bang Nga, Trung Quốc và  Iran. Với Ngài ngồi ở nơi đó thì chúng tôi yên tâm ca bài “Tiến lên, toàn thắng ắt về ta!”…..

_________________________

Chuyện chỉ xảy ra tại nước Mỹ

Hôm Thứ Bảy vừa qua, cựu Ngoại trưởng Henry Kissinger luận rằng nếu lãnh đạo Bắc Kinh tiếp tục tinh thần của Đặng Tiểu Bình thì tình hình Đông Nam Á mới yên bình! Từ công trình sư của chiến lược giải vây Trung Quốc, lời phát biểu làm chúng ta như lạc vào xứ thần tiên của Alice! Và gặp bầy lang sói….

Hoa Kỳ và Iran - Những Trở Ngại

Hùng Tâm - Hồ Sơ Người Việt 150204

Ba Đầu Có Sáu Tay Loạn Đả

* Hoa Kỳ và Iran, Obama muốn kéo lên - mà tuột xuống rốn *

Từ sáu năm nay, Chính quyền Barack Obama cố cải thiện quan hệ giữa Hoa Kỳ với Iran, bị gián đoạn từ năm 1979 do cuộc Cách mạng Hồi giáo tại Tehran. Ngày nay, nỗ lực đó vẫn gặp nhiều trở ngại. Hồ Sơ Người-Việt sẽ tìm hiểu tại sao, từ đó độc giả có thể theo dõi những bình luận của các phe liên hệ mà thấy ra sự thật quá phức tạp bên dưới.

Đôi Dòng Thời Sự

Khuôn khổ đối thoại hay đàm phán với Iran được đặt ra qua các hội nghị của nhóm P-5+1 với Chính quyền Tehran. Nhóm này gồm năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc là Anh, Pháp, Mỹ, Nga, Tầu. Và một cường quốc Âu Châu (ý nghĩa của + 1) là Đức. Nội dung đàm phán là kế hoạch hạch tâm của Iran. Chính quyền Tehran lý luận rằng Iran có quyền giải quyết nhu cầu năng lượng dân sự của mình bằng hạch tâm (nuclear), nhưng thế giới biết kế hoạch ấy bao gồm cả việc chế tạo võ khí hạch tâm sau khi Tehran đã cải tiến kỹ thuật sản xuất hỏa tiễn tầm xa.

Chỉ cần gắn lên đầu hỏa tiễn một quả bom hạch tâm là Iran trở thành một cường quốc có loại võ khí cho đến nay vẫn là tuyệt đối ở trong một khu vực nhiễu nhương nhất địa cầu vì các lý do tôn giáo, ý thức hệ, khủng bố và dầu khí....

Trong sáu nước đàm phán, Mỹ giữ vai then chốt vì có khả năng chế tài bằng biện pháp cấm vận và thực tế thì đã áp dụng theo hai thế cương nhu. Ngoài ra, song song với các hội nghị của nhóm P-5+1 với Iran, Hoa Kỳ vẫn có các cuộc đàm phán tay đôi với Iran, như tại thành phố Genève và Zurich của Thụy Sĩ vào tháng trước. Lập luận của Mỹ là nếu Tehran từ bỏ ý định chế tạo võ khí hạch tâm thì được giải toả cấm vận và tiến dần đến việc bình thường hóa quan hệ với Washington.

Trong nhóm sáu nước, các quốc gia Âu Châu đều đứng chung với Mỹ, mà nhiều khi cũng chẳng biết là Mỹ nói riêng những gì với Iran trong các kỳ họp tay đôi. Trung Quốc thì giữ vị trí trung lập nhập nhằng. Còn Liên bang Nga thì tùy hồ sơ mà ủng hộ lập trường của Iran. Ở bên ngoài, và trong tầm đạn của Iran, Israel lo sợ nhất vì lãnh đạo Tehran không che giấu lập trường chống Do Thái, thậm chí còn hăm dọa đẩy dân Do Thái xuống biển và xoá bản đồ Israel tại Trung Đông.

Cũng theo thời sự thì hạn chót để khai thông bế tắc của vòng đàm phán P-5+1 với Iran là ngày 20 Tháng Bảy vừa qua. Kỳ hạn ấy đã qua mà không đạt kết quả. Và là một thất bại của Chính quyền Obama trong nội tình nước Mỹ.

Bước kế tiếp - lý do Hồ Sơ Người-Việt đề cập đến chuyện này - Thượng viện Mỹ vừa biểu quyết một Đạo luật do hai Nghị sĩ Cộng Hoà (Mark Kirk) và Dân Chủ (Robert Mendenez) của Ủy ban Ngân hàng đồng bảo trợ. Có tên là The Nuclear Free Iran Act (tạm dịch là Đạo luật chống Hạch tâm tại Iran), đề luật yêu cầu tăng cường cấm vận để tác động vào tiến trình đàm phán của P-5+1. Tổng thống Obama dọa sẽ phủ quyết và Thượng viện chỉ có thể vượt qua quyền phủ quyết của Hành pháp nếu đạt đa số hai phần ba, là 67 phiếu tại Thượng viện.

Lý do xuất hiện đạo luật này là đầu Tháng Hai, P-5+1 sẽ tái họp với Iran sau khi đại diện Mỹ và Iran đã hai lần đàm phán tay đôi tại Thụy Sĩ trung tuần tháng trước. Nghị trình thảo luận của P-5+1 có một tiêu chí là phải đạt thoả thuận về khuôn khổ chính trị vào ngày một Tháng Ba.

Giữa bối cảnh ấy, Chủ tịch Hạ viện là Dân biểu Cộng Hoà John Boehner lại mời Thủ tướng Israel là Benjamin Netanyahu sang chính thức phát biểu trước Lưỡng viện Quốc hội Hoa Kỳ vào mùng ba Tháng Ba. Ba điều đáng chú ý về thời sự là Tổng thống Mỹ không được Hạ viện thông báo hay hỏi ý về việc đó, sẽ không hội kiến với Thủ tướng Israel. Mà chính ông Netanyahu cũng phải tái tranh cử trong cuộc bầu cử Quốc hội Israel vào ngày 17 Tháng Ba.

Vì ngần ấy biến cố dồn dập của thời sự, ta thấy hạn kỳ thỏa thuận của nhóm P-5 +1 vào đầu Tháng Bảy 2015 sẽ là chuyện xa xôi diệu vợi. Nhưng đấy vẫn chưa là những trở ngại duy nhất.

Tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Hoa Kỳ và Iran gặp nhiều trở ngại bên trong thủ đô của ba nước là Hoa Kỳ, Iran và Israel. Xin gọi Washington, Tehran và Jerusalem là ba cái đầu, và bên dưới lại có sáu phe dàn trận, chưa kể đến Liên bang Nga phá rối ở ngoài. Khi theo dõi nguyên ủy thì người có cảm tưởng là sáu tay đang loạn đả. Vì sao lại như vậy?

Hai Tay Trái Phải Tại Hoa Kỳ

Tại Washington, Quốc hội đã do Cộng Hoà kiểm soát, với chủ trương bảo thủ hơn về an ninh. Nhưng trong đảng Dân Chủ cũng có nhiều dân biểu nghị sĩ nghi ngờ lập trường hòa giải của Tổng thống với các quốc gia xưa nay đã từng chống Mỹ ra mặt và nay đang gặp khó khăn về kinh tế. Thí dụ như Iran, Cuba hay Bắc Hàn.

Vì vậy, trong Ủy ban Ngân hàng tại Thượng viện có trách nhiệm về luật cấm vận, Nghị sĩ Mark Kirk của Illinois (tốt nghiệp các Đại học Cornell, Georgetown và London School of Economics và cựu Trung tá Quân báo của Hải quân) đã cùng Nghị sĩ Bob Mendenez  bảo trợ đạo luật tăng mức cấm vận Iran. Nghị sĩ Mendenez tỵ nạn từ Cuba khi mới lên ba và là tay kỳ cựu trong các lãnh vực tài chính, ngân hàng và ngoại giao bên Dân Chủ. Cả hai nhân vậy này đều hậu thuẫn quan điểm cứng rắn với Iran của Thủ tướng Israel.

Khi Chủ tịch Hạ viện mời Netanyahu qua Mỹ nói chuyện với Quốc hội, hiển nhiên là ông muốn tạo cơ hội cho Thủ tướng Israel thuyết phục giới dân cử Hoa Kỳ.

Không phải tay vừa, Netanyahu là Thủ tướng đầu tiên của Do Thái ra đời tại Israel (năm 1949), từng sống tại Mỹ, tốt nghiệp ưu hạng các Đại học MIT và Harvard, làm việc trong doanh nghiệp Mỹ, về nhập ngũ và tác chiến, rồi làm Đại sứ của Israel tại Liên hiệp quốc, trước khi lên lãnh đạo đảng Likud.

Ông Netanyahu đề nghị ngày qua Mỹ nói chuyện với Quốc hội là trùng với kỳ hội hàng năm của American Israel Public Affairs Committee (AIPAC), một tổ chức vận động có ảnh hưởng của người Mỹ gốc Do Thái. Ông tới phát biểu tại hội nghị này với hy vọng AIPAC sẽ tranh thủ dư luận Mỹ và huy động được đủ phiếu tại Thượng viện để phá vỡ quyền phủ quyết của Obama.

Đã thế, việc lực lượng khủng bố xưng danh Islamic State tàn nhẫn thiêu sống một con tin người Jordan - có thể là từ mùng ba tháng trước mà mùng ba vừa rồi mới tung băng hình tuyên truyền sau khi dụ dỗ Nhật Bản và Jordan trao đổi con tin - càng làm dư luận Mỹ nhớ rằng xứ Jordan Hồi giáo là đồng minh hiếm hoi của Israel trong khu vực chiến lược này. Cùng ngày Thứ Ba, việc một số sinh viên rượt đuổi sinh viên Mỹ gốc Do Thái và hô khẩu hiệu Allahu Akbar của Hồi giáo ngay tại Đại học U.C. Davis ở California càng khiến người Mỹ giật mình. Và Thủ tướng Netanyahu cũng không quên nhắc lại rằng hôm 28 tháng trước, lực lượng khủng bố Hezbollah do Iran bảo trợ đã từ Lebanon bắn hỏa tiễn vào Israel.

Nhưng Chính quyền Obama không quên quạt ngược rằng chính Netanyahu cũng gặp trở ngại ở nhà!

Netanyahu Bị Vỗ Lưng

Hôm 21 tháng trước, khi việc đàm phán song phương giữa Washington và Tehran đang tiến hành, Ngoại trưởng John Kerry của ông Obama tiết lộ rằng một giới chức tình báo cao cấp nhất của Israel, thuộc cơ quan Mossad lừng danh, đã cảnh báo rằng việc Thủ tướng Netanyahu thăm Quốc hội Mỹ cũng chẳng khác gì ném lựu đạn vào cuộc thương thảo.

John Kerry có là phát ngôn viên của Tehran không?

Ngay hôm sau, tại Jerusalem, trùm tình báo Mossad lập tức phủ nhận lời phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ, một cách chi tiết. Ông Tamir Pardo này cho biết ông ủng hộ việc gia tăng áp lực cấm vận với Iran. Và ẩn dụ về quả lựu đạn (của ông) không có nghĩa là để làm nổ tung việc hoà đàm mà chỉ để gây thêm căng thẳng hầu có lợi thế cao hơn trong việc thương thuyết với Tehran.

Sau khi người cầm đầu cơ qua Mossad trả lời như vậy, giới chức Jerusalem và báo chí Israel lập tức đả kích John Kerry qua hàng loạt chi tiết giải thích mà báo chí Mỹ và truyền thông thông ngôn của Việt Nam không tường thuật.

Thật ra, người ta thấy trong nội tình Israel cũng có nhiều dị biệt quan điểm về cách ứng phó với Iran và Hoa Kỳ.

Nằm trên tuyến đầu, dưới tầm đạn của Iran, nhiều giới chức quân sự và tình báo của Jerusalem không tin vào thiện chí hòa giải của các Giáo chủ tại Tehran (tháo gỡ kế hoạch hạch tâm) và muốn gây chướng ngại cho đàm phán bằng biện pháp mạnh, như tấn công lực lượng Hezbollah và các đơn vị ưu binh "Cảnh vệ Cách mạng Hồi giáo" (Islamic Revolutionary Corps) của Iran tại Lebanon. Đấy là nguyên ủy của những xung đột vừa qua tại Lebanon.

Ngược lại, nhiều viên chức an ninh và tình báo Israel lại không tin tưởng vào giải pháp mạnh đến độ gây thêm mâu thuẫn với Hoa Kỳ, dù sao vẫn là đồng minh chiến lược nhất và mạnh nhất của Israel. Từ Hoa Kỳ, Chính quyền Obama muốn khai thác dị biệt này.Tức là trong vụ đấu trí với Iran, hai đồng minh là Mỹ và Israel cũng pháo vào sân sau của nước bạn.

Vì vậy truyền thông có thể bị hoa mắt về quan hệ bạn-thù rắc rối ấy. Cũng may là nội bộ Iran cũng chẳng có quan điểm thống nhất.

Ba Tư Có Nhiều "Thánh Hoả Lệnh"

Người ta cứ nghĩ hệ thống lãnh đạo Tehran có sự nhất thống, mọi quyết định chiến lược đều xuất phát từ Đại giáo chủ Ali Hossein Khamenei, Lãnh tụ Tối cao của Iran. và Tổng thống Hassan Rouhani mới được bầu lên vào giữa năm 2013 chỉ là người chấp hành.

Thật ra, Khamenei đã 76 tuổi và có vấn đề về sức khỏe. Trong giai đoạn chuyển tiếp lãnh đạo, trở ngại lớn cho Giáo sĩ kiêm Luật gia Rouhani lại đến từ cánh hữu: lực lượng võ trang Islamic Revolutionary Guard, cơ chế quân chính đặc biệt, có quân đội riêng với quyền hạn rất lớn.

Trong tổ chức IRG này, nhiều phần tử cực đoan khai thác mối hiềm khích giữa Israel và Mỹ để chứng minh rằng hai xứ này đóng kịch với nhau hầu Mỹ giải giới Iran. Nghĩa là không thể tin vào thiện chí đàm phán của Hoa Kỳ. Vì vậy, vừa tiến hành đàm phán với Mỹ, Rouhani vừa phải đấu tranh để giảm bớt quyền hạn kinh tế và chính trị của lực lượng IRG!

Chính là trận đấu bên trong Tehran mới giải thích vì sao Tư lệnh Không quân của IRG lại xác nhận rằng họ đã cung cấp kỹ thuật chế tạo hỏa tiễn cho Hezbollah tại Lebanon và cho cả Iraq lẫn Syria!

Cái kẹt của Rouhani là ngay trong giả thuyết được Hoa Kỳ bãi bỏ lệnh cấm vận, kinh tế chỉ khả quan hơn sau nhiều năm chứ không có kết quả lập tức và những khó khăn kéo dài của Iran càng củng cố lập trường bảo thủ và hoài nghi của phe cực hữu. Nếu Quốc hội Mỹ có biện pháp cứng rắn hơn sau khi vượt khỏi quyền phủ quyết của Tổng thống Obama, Rouhani sẽ lâm thế kẹt.

Như chưa đủ rắc rối, đằng sau Tehran còn có Tổng thống Vladimir Putin thọc gậy bánh xe để giải tỏa áp lực của Tây phương trong vụ Ukraine. Moscow và Tehran đang thương thuyết việc Nga bán hỏa tiễn S-300 cho hệ thống phòng không của Iran. Nếu Âu và Mỹ tiếp tục gây sức ép với Nga, Putin sẽ "phóng hoả tiễn" vào cuộc hoà đàm.

_______________________

Kết luận ở đây là gì?

Việc đàm phán tay đôi, tay ba hay tay sáu tay bẩy để bình thường hóa quan hệ giữa Iran và Hoa Kỳ sẽ khó có kết quả trong năm nay. Qua năm tới, Hoa Kỳ lại có Tổng tuyển cử!

Phải chi ngày xưa chúng ta cũng có cơ hội theo dõi năm năm "hòa đàm" giữa Washington và Hà Nội như ngày nay!