Nền Kinh Tế Quỷ Nhập Tràng

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày160725

"Kinh Tế cũng là Chính Trị"

Dân Chủ Hoa Kỳ và Đảng Trị Trung Quốc   

* Đầu tư vào Trung Quốc là... giỡn với tử thần! *

Sau một Đại hội Cộng Hòa kỳ diệu là tránh được trận nội chiến giữa các đại biểu ngay trên sàn Cleveland, Đại hội Dân Chủ tại Philadelphia lại phơi bày nhiều rạn nứt: Chủ tịch đảng là Debbie Wasserman Schultz phải từ chức trước khi gõ búa khai mạc đại hội vì tội dùng bộ máy đảng ngầm ngầm ủng hộ Hillary Clinton. Người sẽ tạm xử lý là Donna Brazile cũng chẳng khá hơn vì có cùng một tội!

Nhìn từ bên ngoài, kẻ nhẹ dạ có thể ngao ngán với nền dân chủ bát nháo này và thầm mơ một sự “nhất trí” giữa các lãnh tụ - như tại Trung Quốc!

Đúng là nhẹ dạ…. Mục “kinh tế cũng là chính trị” kỳ này xin nói về chuyện nhất trí và sự nhẹ dạ đó.

Về Hoa Kỳ, chi tiết đáng chú ý là cả hai ứng cử viên tổng thống, bên Dân Chủ và Cộng Hòa, đều chọn người đứng phó có khả năng bổ sung cho mình. Donald Trump đã chọn Thống đốc Indiana là Mike Pence vì ông này có lập trường bảo thủ rõ rệt, dù xuất thân từ phong trào Tea Party lại khá điềm đạm, chứ không lang ba vi bộ từ tả qua hữu hoặc bay lên trời, như người thụ ủy liên danh Trump-Pence. Hillary Clinton cũng vậy, đã chọn Nghị sĩ Tim Kaine của Virginia không chỉ vì vị trí bản lề của tiểu bang này mà còn vì lập trường ôn hòa của ông, xin hiểu là trung dung hay trung tả, chứ không cực tả như người thụ ủy liên danh Clinton-Kaine vì bà phải vượt qua hàng rào cực tả của Nghị sĩ Bernie Sanders trước khi được đảng Dân Chủ tấn phong.

Cả hai đều vớt cá hai tay - vì cần lá phiếu cử tri. Dân chủ là vậy, là phải biết xin và đếm phiếu. Vì thế, cả hai đều có thể thoải mái với mâu thuẫn lập trường ở bên trong. Như về kinh tế, cả hai ứng cử viên Phó Tổng thống đều kín đáo ủng hộ tự do mậu dịch, khác với lập trường nghi ngại của hai người cầm đầu liên danh.

Bây giờ, hãy nhìn qua Trung Quốc, nơi mà sự nhất trí – chữ của người Hà Nội – được định chế hóa như một chân lý chắc nịch.

***

Nếu không quá bận theo dõi cuộc tranh cử tổng thống tại Hoa Kỳ, ngay từ Tháng Năm, ta đã thấy mâu thuẫn giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng lý Quốc vụ viện Lý Khắc Cường, hai nhân vật đứng hàng thứ nhất và thứ nhì của Thường vụ Bộ Chính Trị gồm có bảy mạng.

Khác Hoa Kỳ là nơi mọi chuyện đều được phơi bày, mọi chuyện tại Trung Quốc chỉ được thấy hoặc được phỏng đoán qua bức màn khói, màn tre hay màn sắt. Người trong cuộc mà đoán sai là mất nghiệp!

Từ ngày chín Tháng Năm, tờ Nhân Dân Nhật Báo của Bắc Kinh có bài tiểu luận trích dẫn một “viên chức có thẩm quyền”, với nội dung đả kích chánh sách kinh tế của người có trách nhiệm chính thức là Thủ tướng Lý Khắc Cường. Ai là kẻ có gan nuốt búa mà đòi phê phán nhân vật thứ hai của đảng?

Còn ai trồng khoai đất này? – Chính là Tập Cận Bình, người đang thâu tóm quyền lực vào trong tay, của hầu hết mọi khu vực quân sự, an ninh lẫn kinh tế và chỉ huy các Tiểu tổ Lãnh đạo về lý luận để toàn đảng và toàn dân cùng nhất trí mà nhìn chung một hướng. Vì vậy nhiều nhà quan sát mới nói tới nạn thanh trừng chính trị và tranh đoạt quyền lực trên thượng tầng của đảng.

Nó âm u mờ ám chứ không om xòm công khai như các đại hội đảng tại Hoa Kỳ!

Sau đó, hôm mùng bốn vừa qua, trong một kỳ họp của Quốc Vụ Viện là Hội đồng Chính phủ, người ta lại thấy mâu thuẫn Tập-Lý về vai trò của các tập đoàn kinh tế nhà nước. Trong khi Lý Khắc Cường nêu ý kiến về việc chuyển hướng kinh tế theo quy luật thị trường và cải cách hệ thống doanh nghiệp nhà nước cho tinh giản thì Tập Cận Bình lại khẳng định vai trò chủ đạo của các doanh nghiệp này, như những mũi nhọn cho nền kinh tế Trung Quốc.

Khác biệt quan điểm chấm dứt vào ngày 21 vừa qua vì Lý Khắc Cường phải cúi đầu ngợi ca chủ trương kinh tế của Tập Cận Bình. Ít ai bên Mỹ này chú ý chuyện đó vì đảng Cộng Hòa vừa hoàn tất Đại hội tại Cleveland.

Chuyện đáng nói hơn những mâu thuẫn chính trị của lãnh đạo Bắc Kinh ở bên trên là thực tế kinh tế ở bên dưới: tình hình trầm trọng tới mức nào? Có nguy kịch như lời cảnh báo của Donald Trump về nước Mỹ không?

Trung Quốc đang bị nguy cơ suy trầm vì sự sa sút của thị trường bất động sản qua các thống kê của Tháng Năm và Tháng Sáu. Kèm theo đó là nạn bội chi ngân sách và nguy cơ vỡ nợ của các địa phương vì đi vay quá nhiều để đầu tư vào các dự án kém hiệu năng từ gia cư tới xây dựng hạ tầng và sản xuất nguyên nhiên vật liệu như xi măng, than thép. Vấn đề thứ ba là gánh nợ quá lớn, từ tín dụng ngân hàng đến trái phiếu, đã vượt Hoa Kỳ trước khi nước Mỹ bị khủng hoảng tài chánh năm 2008.

Mọi chuyện ấy kết tinh vào doanh nghiệp nhà nước mà Tập Cận Bình muốn củng cố thành mũi nhọn, hay nói theo người Hà Nội là “quả đấm thép”! Nói theo giới đầu tư quốc tế, đấy là các doanh nghiệp quỷ nhập tràng, zombie companies. Những xác chết chưa chôn mà cứ bay nhẩy như ma trơi.

***

Vài con số sau đây có thể minh diễn sự lạ đó, để khói mang tiếng xuyên tạc!

Tổng số nợ của Trung Quốc ở khoảng 247% hay 282% Tổng sản lượng GDP. Hãy lấy con số nhỏ của Moody’s Investors Service tính tới cuối năm cho khỏi nhức tim; con số kinh hãi kia là của McKinsey Global Institute công bố từ đầu năm ngoái và nay chắc còn cao hơn nữa.

Tính đến cuối năm 2015 thì tổng số nợ của các doanh nghiệp lên tới 165% GDP, của các hộ gia đình là 40% và của chính quyền trung ương là 22%. Của các chính quyền địa phương là bao nhiêu thì không ai biết, kể cả chính quyền trung ương lẫn các “viên chức có thẩm quyền”.

Bây giờ, nói về các doanh nghiệp mắc nợ tới 165% GDP thì ta có tư doanh và quốc doanh.

Theo cách tính của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF thì hệ thống quốc doanh Trung Quốc có sản lượng là 22% GDP mà lại có dư nợ bằng 55%. Sai biệt giữa xuất lượng là 22% và nhập lượng là khối nợ cao tới 55% giải thích hiện tượng quỷ nhập tràng. Đấy là những xác chết chưa chôn mà cứ bay nhảy như chơi vì nằm trong hệ thống chính trị, do các đảng viên của trung ương và địa phương quản lý nhằm thực hiện chánh sách kinh tế của đảng và nhà nước. Chánh sách này là do chính Tập Cận Bình đề ra sau khi đẩy Lý Khắc Cường qua một bên.

Bây giờ, gom ba chuyện gia cư, ngân sách và nợ nần làm một thì ta hiểu ra thế nào là ôm một mối mơ.

Hiện tượng xác chết chưa chôn trên doanh trường Trung Quốc đã có từ năm năm trước, từ 2011. Nhưng ai dám chôn cất các doanh nghiệp có chức năng đầu tư và tạo ra công ăn việc làm, như đầu tư vào công nghiệp nặng và tạo ra việc làm trong ngành xây dựng và gia cư? Khi thị trường gia cư bể bóng từ Tháng Ba năm 2014 thì tình hình sa sút khiến nhiều doanh nghiệp nhà nước chết lâm sàng, nhất là tại các địa phương. Rồi tín dụng được bơm vào để xác chết đứng dậy. Vì vậy, ta mới thấy kinh tế vẫn tăng trưởng và sản xuất thừa thì vẫn kể là sản xuất, thừa thì phá giá để xuất cảng làm thiên hạ kêu trời.

Nhưng còn các khoản nợ kia thì sao? Thủ thuật kế toán là đổi nợ thành vốn, quyết định do Quốc Vụ Viện Bắc Kinh công bố hôm 18 vừa qua. Đa số chủ nợ là các ngân hàng của nhà nước, từ nay làm chủ đầu tư của các doanh nghiệp quỷ nhập tràng cũng của nhà nước. Đấy là sự nhất trí tuyệt vời của đảng với nhà nước Trung Quốc. Tiếp tục bơm tiền để nuôi xác chết.

Nhưng ở ngoài bãi tha ma kinh tế đó vẫn còn các doanh nghiệp của tư nhân. Họ thấu hiểu kinh tế thị trường theo định hướng của đảng và nhà nước, nên lặng thinh nín thở qua sông, đầu tư ít đi và nếu có tiền thì giấu nhẹm. Hoặc tẩu tán ra ngòai. Vì tư doanh giấu nhẹm, kinh tế Trung Quốc rơi vào cái bẫy xập của thanh khoản: tiền bơm ra để kích thích kinh tế mà chẳng nâng được sản lượng. Đây là kết luận mới nhất của một viên chức thuộc Ngân hàng Trung ương.

Diễn nôm là nhà nước Bắc Kinh đang… đẩy sợi dây.

Thành thử cuộc tranh luận về chánh sách hay tranh đoạt quyền bính chính trị tại Bắc Kinh không đơn giản là màn đấu lực giữa hai họ Tập-Lý. Nó là sự nhất trí giữa ngần ấy phe là làm sao bảo vệ được nguyên trạng kỳ quái này, để may ra còn có thể cải cách sau Đại hội Khóa 19 vào cuối năm tới.

Vì kinh tế cũng là chính trị, ta thấy nền dân chủ bát nháo của Hoa Kỳ vẫn có nét dễ thương, chứ không là chuyện tà ma như tại Trung Quốc! 

Gian Nan và Gian Tham Của Đầu Tư

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Việt Báo Ngày 160603

Kinh Tế Trung Quốc Đầu Tư Thừa Nên Gây Ra Sản Nhập

 * Ngồi ghế xem hoa * 

Sau ba chục năm ngợi ca phép lạ kinh tế của Trung Quốc, giới chuyên gia quốc tế nghiên cứu kinh tế xứ này đã tạm đồng ý với nhau về một điều, rằng Bắc Kinh phải cải cách, để chuyển hướng tăng trưởng từ đầu tư sang tiêu thụ nội địa. Và trong giai đoạn chuyển hướng ấy, Trung Quốc không thể đạt mức tăng trưởng cao như trong quá khứ.

Nhưng vấn đề lại không đơn giản là tìm một đầu máy khác cho tăng trưởng. Khi đó, người ta phải chú ý đến hai mặt trái ngược là lượng và phẩm hay hư và thực của đầu tư. Bài viết hơi chuyên môn này tìm hiểu cái chuyện trừu tượng đó, để thấy Trung Quốc không thể chuyển hướng thành công như lãnh đạo Bắc Kinh mong muốn hoặc như nhiều nơi vẫn cố tuyên truyền cho họ. Và cuối đường vẫn là nguy cơ động loạn, là rùi ro khủng hoảng.

Trước hết, trong giới nghiên cứu về kinh tế Trung Quốc, nhiều trung tâm mắc bệnh “mê Tầu” vẫn còn tìm lý do giảm khinh để biện bạch về các nhược điểm và tiếp tục ca tụng triển vọng kinh tế của xứ này. Vì tính chất quá chuyên môn của những gì được họ viện dẫn nên dư luận có thể hiểu lầm và tạm kết luận rằng “dù sao ly nước đã đầy được một nửa”.

Tính chất chuyên môn ấy nằm ở cách ước tính khối lượng đầu tư.

Các trung tâm thiên lệch này lý luận như sau: “Trung Quốc thường bị phê phán là đầu tư quá nhiều với hiệu năng kém mà lại tiêu thụ quá ít nên ngày nay mới phải chuyển hướng. Sự thật thì lượng đầu tư của Trung Quốc vẫn còn quá ít nếu so sánh với Nhật Bản hay Nam Hàn, chưa nói tới trường hợp kinh tế Hoa Kỳ, cho nên kinh tế Trung Quốc vẫn còn sức bật”. Cơ sở của lý luận ấy là tính ra tổng số tư bản cố định đã đưa vào đầu tư trong quá khứ và giảm trừ ảnh hưởng của lạm phát rồi chia cho dân số lao động. Lấy số tư bản ấy mà so sánh thì lượng đầu tư của Trung Quốc chưa bằng 10% của Hoa Kỳ, Nhật Bản hay 20% của Nam Hàn.

Ít ai có thể đi vào phép tính rắc rối ấy nên đa số cứ dừng ở kết luận phiến diện: Tầu chưa bằng Mỹ hay Nhật nên còn trớn để tăng, nếu cải thiện được phẩm chất của tư bản đưa vào đầu tư. Khốn nỗi, cải thiện là điều không dễ vì “xã hội chủ nghĩa với màu sắc Trung Hoa” hay “kinh tế chính trị học kiểu Trung Cộng”.

Đầu tiên, hãy đối chiếu về lượng, thế nào là là nhiều hay là ít, căn cứ trên cái gì?

Tại vùng duyên hải miền Đông, là nơi có trình độ phát triển cao từ xưa tới nay, việc đầu tư có hiệu quả tương đối tích cực và lâu dài. Nó duy trì được nhịp độ sinh hoạt kinh tế, nâng cao lợi tức và khả năng tiêu thụ của tư nhân nên có kết quả bền vững. Hãy nghĩ đến một lon xăng làm đầu máy chạy rồi tự động tìm ra lực đẩy. Vì vậy, nếu máy đã chạy mà đầu tư thêm thì cũng tựa như nước chảy chỗ trũng và có thể gây úng thủy vì… đầu tư thừa.

Ngược lại, tại các tỉnh lạc hậu bị khóa trong lục địa, đầu tư lại có đặc tính là kém hiệu năng như lực đẩy một chiếc xe đạp, là khiến cho tiêu thụ tư nhân lệ thuộc vào đầu tư thay vì ngược lại. Thiếu lực đẩy là xe dừng và đổ. Nếu cứ rót thêm đầu tư vào đây thì chỉ gây thêm lãng phí. Nhưng không đầu tư thì không được vì sẽ loạn to.

Khi ấy, nói chuyện đầu tư thừa hay thiếu là chẩn bệnh sai! Vấn đề là hiệu năng của đầu tư và đấy không là một khái niệm về lượng mà về phẩm.

Trong mọi nền kinh tế đã hay chưa phát triển, ta đều biết đến một giới hạn nào đó của đầu tư. Như thực phẩm dinh dưỡng cho một cơ thể con người, thiếu thì không được mà thừa thì lãng phí và có khi sinh bệnh. Nhưng ngoài yếu tố lượng thì phẩm chất mới giữ phần quyết định về khả năng tiếp thụ có hiệu quả. Trong kinh tế và chính trị, khả năng tiếp nhận ấy có thể gọi là tư bản xã hội hay đầu tư vô hình: là hệ thống luật lệ, giáo dục, bộ máy công quyền, thậm chí nếp văn hóa, trình độ dân trí hay sự khả tín của giao kèo hay hợp đồng, v.v…. Nói chung, đấy là các định chế tương tác của xã hội.

Khi nói đến đầu tư, ta thường nghĩ tới vật thể, như đất đai, máy móc và tư bản, có thể đếm và quy ra tiền. Còn phần đầu tư vô hình kia là cái gì đó mơ hồ và khó đếm, nhưng cũng ảnh hưởng đến hiệu năng hay hiệu suất cùa đầu tư. Nếu thiếu loại phẩm chất vô hình này thì đầu tư có thể dẫn tới sản nhập chứ không tăng sản xuất. Sản nhập là những gì đưa vào đầu tư lại có trị giá cao hơn những gì thu hoạch được, nhập lượng cao hơn xuất lượng là vậy.

Kinh tế Trung Quốc chỉ có lượng mà thiếu phẩm là trong ý nghĩa đó. Xứ này đầu tư rất nhiều, đến độ đi vay để đầu tư, mà kết quả là không sản xuất đủ cho nhu cầu trả nợ và để lại một núi tồn kho ế ẩm bên một núi nợ. Vì sao lại có hiện tượng bất thường như vậy?

Các nhà xã hội học đều có thể biết là sự thịnh vượng không đến từ lượng tư bản trút vào kinh tế mà từ các định chế chính trị.

Định chế chính trị của Trung Quốc là sự bất thường khi đảng lãnh đạo nhà nước và nhà nước cầm quyền về kinh tế nên có toàn quyền điều phối tư bản cho yêu cầu chính trị của đảng. Hệ thống bất thường ấy mới quyết định về luồng tư bản lưu thông trong kinh tế. Và con người ta vốn khôn ngoan cho nên nếu có đặc quyền thì dẫn luồng tư bản đó vào nơi nào có lợi nhất cho bản thân. Tại Trung Quốc, hiện tượng “tư bản thân tộc” (crony capitalism) hay “tư bản đới quần” – tư bản giải rút - là hậu quả tất yếu của chủ trương phát triển tư bản nhà nước và mặc nhiên trừng phạt hay trưng thu tư bản của tư nhân, của tư doanh.

Trong khung cảnh đó mà nói rằng Trung Quốc đầu tư quá nhiều hay còn ít là nói sang chuyện bên cạnh, ở bề mặt.

Một thí dụ nhỏ nhoi mà dễ hiểu có thể minh diễn chuyện đó. Tại một xứ tự do và dân chủ, người ta chấp nhận và còn khuyến khích việc làm giầu. Tích lũy tư bản để kiếm lời là chuyện tự nhiên. Khi tư nhân có một sáng kiến kinh doanh thì xã hội và nhà nước có những định chế yểm trợ việc phát huy sáng kiến này vì nếu thành công, sáng kiến sẽ nâng sao sản xuất và lượng nhân công tuyển dụng lẫn nguồn thu thuế khóa. Trong một xứ độc tài theo kinh tế thị trường để làm giàu cho tư bản nhà nước thì sáng kiến đó của tư nhân sẽ… bị chặn rồi bị cướp.

Đảng viên và tay chân nhà nước sẽ lấy sáng kiến đó làm giàu cho mình! Khi ấy, điều quan trọng cho tư doanh không phải là sáng kiến mà là quan hệ. Phải có quan hệ tốt với đảng viên cán bộ thì mới hy vọng thành lập doanh nghiệp, khai triển sáng kiến nhờ đặc quyền rồi chia chác được mối lời.

Khi cả một kiến trúc vĩ đại của Trung Quốc lại dựa trên mối quan hệ phi kinh tế và rất mờ ám đó thì việc sung dụng tài nguyên đầu tư tất nhiên là bị lệch lạc. Trên bề mặt thì ai cũng có thể phô trương thành tích tăng trưởng, chìm sâu bên dưới là những khoản đặc lợi xuất phát từ tham nhũng. Và các tỉnh nghèo khổ nằm bên trong thì hậm hực nhìn vào sự thịnh vượng ở bên ngoài, của những kẻ ngồi ở trên.

Kết luận? Trung Quốc đầu tư quá sức hấp thụ của một cơ thể quái lạ, phình nở chỗ này mà teo tóp chỗ kia. Nếu không gặp loạn thì mới là điều đáng ngạc nhiên!

Thống Kê Trung Quốc và Ảo Giác Quốc Tế

Nguyên Lam & Nguyễn-Xuân Nghĩa, RFA Ngày 160120

"Diễn đàn Kinh tế" 

 ... nhưng là tăng trưởng ảo trên một núi nợ sẽ sụp đổ.

 

* Ảnh minh họa chụp ở Thượng Hải hôm 18/1/2016. AFP * 

 

Sau mấy tuần đầu năm đầy biến động, các thị trường tài chính thế giới đã thở ra nhẹ nhõm khi Cục Thống kê Bắc Kinh thông báo rằng năm qua, kinh tế của Trung Quốc tăng trưởng được 6,9%, mức thấp nhất kể từ năm 2009. Sở dĩ như vậy là vì người ta chờ đợi các biện pháp kích thích sản xuất của lãnh đạo kinh tế Trung Quốc. Như mọi khi, người ta sẽ lại lầm. Vì sao như vậy?

Cần thận trọng với loại phản ứng ngắn hạn

Nguyên Lam: Xin kính chào ông Nghĩa. Thưa ông, trong mấy tuần đầu năm, các thị trường quốc tế đều chú ý nhất đến hai bí ẩn là giá dầu thế giới và tình hình kinh tế của Trung Quốc. Giá dầu thì đã hạ, lần đầu tiên từ 14 năm nay, dưới mức 30 đô la một thùng và còn có thể hạ sau khi Iran hết bị cấm vận và bơm thêm dầu xuất khẩu. Về tình hình kinh tế Trung Quốc thì hôm Thứ Ba 19 vừa qua, Cục Thống kê Quốc gia của Bắc Kinh loan báo đà tăng trưởng bình quân của năm 2015 vừa qua là 6,9%, mức thấp nhất kể từ năm 2009 và riêng trong Quý 4 thì chỉ được có 6,8%. Điều đáng chú ý là sau khi các số liệu có vẻ không tốt đẹp như vậy được công bố thì các thị trường quốc tế lại thở ra nhẹ nhõm vì tin rằng Bắc Kinh sẽ ban hành biện pháp kích thích sản xuất. Ông nghĩ sao về nghịch lý này?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi cho rằng chúng ta nên thận trọng với loại phản ứng ngắn hạn và nhiều khi hồ đồ của thị trường. Nếu không đặt các biến cố ngắn hạn vào một bối cảnh rộng hơn thì chúng ta dễ lượng định sai tình hình. Riêng về thống kê của Trung Quốc thì người ta nên chú ý đến vài yếu tố sau đây.

- Thứ nhất, ngẫu nhiên sao, đà tăng trưởng năm ngoái là 6,9% chẳng có sai biệt lớn với chỉ tiêu do lãnh đạo Bắc Kinh đề ra cho năm 2015. Tức là Bắc Kinh có khả năng tiên báo cao, là một chuyện nhảm nhí khó tin!

- Thứ hai, chi tiết thật ra dễ hiểu, là trên một lãnh thổ rộng lớn với phương tiện thông tin còn lạc hậu ở nhiều nơi, làm sao họ có thể tổng kết tình hình sản xuất của cả năm trước để kịp thông báo vào đầu tuần thứ ba của năm mới?

Tôi cho rằng chúng ta nên thận trọng với loại phản ứng ngắn hạn và nhiều khi hồ đồ của thị trường. Nếu không đặt các biến cố ngắn hạn vào một bối cảnh rộng hơn thì chúng ta dễ lượng định sai tình hình. Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Thứ ba, mãi rồi thế giới cũng phải biết tính chất thiếu khả tín của thống kê Trung Quốc - nhưng biết rồi lại quên. Nhân sự phụ trách về thống kê, từ Cục Thống kê Quốc gia cho đến các cơ quan chuyên môn của trung ương như Bộ Tài chính, Bộ Thương mại, Ngân hàng Trung ương hay các cấp bộ địa phương không thuộc một bộ máy hành chính có quyền hạn độc lập và trình độ chuyên môn cao. Khác với đa số quốc gia trên thế giới, bộ máy hành chính này chỉ là công cụ của nhà nước, dưới sự lãnh đạo của một đảng độc quyền, nên nhân viên ở dưới được thăng quan tiến chức là nhờ thượng cấp ở trên, chứ họ không chịu trách nhiệm với người ở dưới, nhất là với người dân. 

- Vì vậy, khi thu thập số liệu thống kê để báo cáo lên thượng cấp, người nào cũng có xu hướng tô hồng dữ kiện vì điều ấy có lợi cho họ. Kết quả là qua từng cấp bộ hành chính từ dưới lên, dữ kiện thống kê lại thêm một “hệ số tô hồng” và lên tới trung ương thì đấy là con số ảo, không đáng tin. Chính Thủ tướng Lý Khắc Cường khi còn là Bí thư Ninh Hạ đã phàn nàn về tình trạng bất khả tín của thống kê về tăng trưởng.

Nguyên Lam: Trên diễn đàn này, và từ nhiều năm rồi, ông đã liên tục trình bày những lý do khiến thống kê kinh tế tài chính của Trung Quốc là loại dữ kiện không đáng tin mà lại còn có quá nhiều khác biệt giữa các cơ quan hữu trách với nhau. Một thí dụ ông nêu ra là sản xuất của một tỉnh không thể nào tăng khi số năng lượng tiêu thụ cho yêu cầu sản xuất ấy lại giảm, hoặc nếu tính kết số của 31 tỉnh và thành phố thì sản lượng luôn luôn cao hơn con số của Cục Thống kê ở trung ương. Tức là mỗi cấp hành chính lại thổi lên một bội số với kết quả sau cùng là một con số ảo. Bây giờ, trở lại tình hình kinh tế thật của Trung Quốc, ông đánh giá thế nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Sau nhiều thập niên lầm tưởng chiến lược kinh tế Trung Quốc là một phép lạ, một sự kỳ diệu, thế giới đã tỉnh giấc mê Tầu và nhìn xứ này một cách trung thực hơn. Nhưng vấn đề hết là tăng trưởng cao hay thấp, 6-7% hay chỉ 4-5%, thậm chí chỉ có 3,5% thôi, vì không ai có cơ sở khách quan để ước tính cho chính xác và tất cả chỉ là lượng định.

- Vấn đề là Bắc Kinh vừa đưa ra một con số cho thế giới nhặt lấy mà chơi mà tính, theo ý hướng là “đà tăng trưởng có giảm so với trước đây nhưng dù sao vẫn rất với chỉ tiêu của lãnh đạo”. Tức là họ tạo ra một ấn tượng là dù sao cũng chưa đến nỗi tệ và họ vẫn còn có thể xử lý được. Sau khi thấy ra sự khác biệt giữa “ấn tượng” hay cảm quan mà Bắc Kinh phóng chiếu cho thiên hạ với sự thật kinh tế, chúng ta nên tìm hiểu xem Bắc Kinh sẽ làm gì và có thể làm những gì trước các vấn đề quá lớn của cơ chế kinh tế, xã hội, chính trị và thậm chí quân sự.

Chứng khoán Trung Quốc hôm 3/1/2016 - màu xanh là giá sụt

Nguyên Lam: Thưa ông, những vấn đề ấy là gì? Trên diễn đàn này, từ nhiều năm qua, ông đã cảnh báo về tình hình kinh tế Trung Quốc nhưng chúng ta vẫn cứ phải nhắc lại.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi thiển nghĩ là chúng ta vẫn cố tìm hiểu sự thật bên dưới những sự kiện do chính lãnh đạo Trung Quốc đưa ra để khỏi bị hiểu lầm là mình có thiên kiến.

- Thứ nhất, khối dự trữ ngoại tệ của Bắc Kinh đã mất 513 tỷ đô la trong năm ngoái và riêng trong Tháng 12 thì mất 118 tỷ, tức là mỗi ngày có thể mất ba tỷ sáu. Chi tiết đáng chú ý hơn là chính Bắc Kinh đã lần đầu tiên đưa ra các con số ấy. Từ đó, ta nên chú ý đến vấn đề ngoại hối, tỷ giá đồng bạc, nạn tẩu tán tài sản và cả chế độ kiểm soát tư bản mà Bắc Kinh có thể ban hành.

- Thứ hai, cũng từ Bắc Kinh ra, Thông tin Lao động cho biết năm qua đã có nạn công nhân lãng công, đình công và biểu tình nhiều nhất kể từ năm năm trở lại. Kết hợp chuyện ấy với một tin khác thì ta thấy ra bài toán xã hội, tức là chính trị, của lãnh đạo Bắc Kinh. Tin ấy là từ nay doanh nghiệp nhà nước phải ra sức tuyển dụng bộ đội phục viên để góp phần giảm thiểu nạn thất nghiệp!

 

Kinh tế bất ổn xuất phát từ hệ thống chính trị 

Nguyên Lam: Việc doanh nghiệp nhà nước xưa nay đã nổi tiếng là kém hiệu năng và còn sản xuất dư thừa và để tồn kho ế ẩm chất đống mà ngày nay lại còn phải thu dụng thêm nhân công từ quân đội thải ra thì quả là chuyện rất đáng chú ý. Thưa ông, phải chăng vì vậy mà hồi nãy ông nhắc đến một vấn đề của lãnh đạo Bắc Kinh chính là quân đội?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Xưa nay, Trung Quốc theo đuổi một chiến lược sai lầm là tìm mọi cách giảm trừ thất nghiệp nên đầu tư mạnh, xuất khẩu nhiều để thu dụng nhân công mà bất kể lời lỗ. Sai lầm vì doanh nghiệp không có chức năng tạo ra việc làm của một sở xã hội mà là tạo ra của cải và nhờ vậy mới đem lại việc làm. Vì chiến lược ấy, kinh tế xứ này trở thành một công xưởng toàn cầu với nhân công nhiều và lương rẻ. Ngày nay, họ phải chuyển hướng là lấy tiêu thụ nội địa làm lực đẩy, nhưng muốn tiêu thụ thì phải có lợi tức, là bài toán chưa có giải đáp và còn gây mâu thuẫn chính trị khi trung ương đòi tái phân phối lợi tức từ các tỉnh trù phú tới các địa phương nghèo đói lạc hậu. Giữa lúc đó thì ta lại thấy lấp ló nạn thất nghiệp mà lần này là thất nghiệp từ một lực lượng chính trị và xã hội then chốt của chế độ là Giải phóng quân.

- Tức là có chuyện gì đó rất lạ đang xảy ra tại Trung Quốc! Khi ấy ta chú ý đến sự kiện Chủ tịch Tập Cận Bình có những phê phán nghiêm khắc vào buổi cuối năm hướng về tướng lãnh và ông cũng nhiều lần tái khẳng định rằng quân đội phải tuyệt đối trung thành với đảng. Có thể là trong nỗ lực cải cách quốc phòng để xây dựng bộ máy quân sự tiên tiến hiện đại, Tập Cận Bình đã gặp sự cưỡng chống của nhiều tướng lãnh. Nạn bộ đội thất nghiệp là chỉ dấu của một điều gì đó còn nguy ngập hơn ở bên dưới.

Nguyên Lam: Ngoài vấn đề tăng trưởng thấp, nạn thất thoát tư bản và nạn thất nghiệp, ông còn thấy ra những bài toán gì khác của lãnh đạo Bắc Kinh trong năm nay?

Bắc Kinh sẽ lại “kiến cơ nhi tác”, tức là lấy nhiều quyết định nhất thời, lụp chụp và mâu thuẫn nên gây nhiều biến động hơn, trong khi kinh tế toàn cầu có thể lại bị suy trầm nữa vì nhiều lý do khác nhau. Nguyễn-Xuân Nghĩa

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi cho rằng bài toán kinh tế nghiêm trọng nhất của Bắc Kinh là làm sao quản lý được cơ năng rời rạc của một bộ máy hành chính công quyền tập trung về chính trị mà thiếu phối hợp về nghiệp vụ khi cần kích thích một bộ máy sản xuất bại xuội. Con số tăng trưởng 6,9% không là triệu chứng bên ngoài mà thật ra phơi bày bản chất bên trong của những thách đố năm nay.

- Bên cạnh đó, ta cũng không quên rằng tuần qua, Tập Cận Bình đã tham dự phiên họp của Ban Kỷ luật Kiểm tra Trung ương và nhấn mạnh rằng mọi đảng viên các cấp từ trung ương đến địa phương phải tuyệt đối trung thành với đảng. Dưới sự điều động của ông Vương Kỳ Sơn, cơ chế này của đảng đang tiến hành chiến dịch diệt trừ tham nhũng kéo dài từ gần bốn năm nay. Nhưng nó gây tác dụng ngược là làm tê liệt bộ máy hành chính công quyền vì ai cũng có thể liên hệ đến hành vi tham nhũng vốn dĩ là một thuộc tính của hệ thống kinh tế chính trị độc tài.

Nguyên Lam: Khi nhìn ra bên ngoài thì hình như các thị trường quốc tế vẫn còn quá lạc quan về khả năng ứng phó của lãnh đạo Bắc Kinh nên mới thở ra nhẹ nhõm và ông gọi tinh thần lạc quan ấy là hồ đồ, ngắn hạn, hay thiển cận. Xin ông giải thích thêm về chuyện này.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Nói về khung cảnh quốc tế, chúng ta không quên rằng mọi sự khởi đầu từ năm 2008, khi bộ máy sản xuất và xuất khẩu của Trung Quốc đụng phải một thực tế bất ngờ là thiếu người mua hàng vì khối kinh tế tiên tiến Âu-Mỹ-Nhật bị suy trầm và gây ra nạn Tổng suy trầm 2008-2009. Đấy là một cơn chấn động có kích thước toàn cầu khiến nước nào cũng ra sức kích thích sản xuất mà không thể xuất khẩu lên cung trăng. Khi ấy, Bắc Kinh tăng chi và ào ạt bơm tín dụng để giữ đà tăng trưởng cao, nhưng là tăng trưởng ảo trên một núi nợ sẽ sụp đổ. Bảy năm sau là ngày nay thì bài toán tăng trưởng vẫn đặt ra, với một sự thật mới là Bắc Kinh lúng túng phơi bày một khả năng phối hợp và quản lý rất kém.

- Nói về sự hàm hồ, đã có một thời mà trong sự hốt hoảng của thế giới, nhiều nhà lý luận Hoa Kỳ dại dột bảo rằng phải chi mà các nền dân chủ lại có toàn quyền quyết định như lãnh đạo Bắc Kinh thì bài toán kinh tế đã được giải quyết mau lẹ. Sự hàm hồ ấy đã có từ khi họ khâm phục mô hình kinh tế Xô viết ngày xưa, và ngày nay đang tiếp tục với mô hình Trung Quốc.

- Kết luận thô thiển của tôi là Bắc Kinh sẽ lại “kiến cơ nhi tác”, tức là lấy nhiều quyết định nhất thời, lụp chụp và mâu thuẫn nên gây nhiều biến động hơn, trong khi kinh tế toàn cầu có thể lại bị suy trầm nữa vì nhiều lý do khác nhau. Trong sự gập ghềnh chung của năm nay, kinh tế Trung Quốc sẽ có nhiều bất ổn nhất, và xuất phát từ hệ thống chính trị!

Nguyên Lam: Ban Việt ngữ đài Á châu Tự do xin cảm tạ ông Nghĩa về bài phân tích này.