Khấu Đầu Đế Quốc

Hùng Tâm - Hồ Sơ Người-Việt 151021

Hai Trăm Năm Sau, Anh Quỳ Lạy Tầu   

* Tập vào quốc yến bên Nữ hoàng Anh *

Từ hôm Thứ Ba 20, lãnh tụ Tập Cận Bình là quốc khách của nước Anh. Với dân Trung Quốc, qua bốn ngày thăm thú và yến tiệc linh đình, ông rửa nhục hai thế kỷ trước cho tổ quốc, rồi gặt hái nhiều thành quả kinh tế chính trị. Nhìn từ bên này, nhiều người gọi chuyến thăm viếng là mối nhục cho nước Anh. Rất đáng chú ý, nguyên cố vấn về chiến lược và bạn thân của đương kim Thủ tướng David Cameron cùng Tổng trưởng Tài chánh George Osborne, Giáo sư Steve Hilton đang dạy tại Đại học Stanford thì coi đây là một sai lầm của Chính quyền Anh. Trong một bài xã luận hôm Thứ Bảy 17 trên tờ Guardian, ông Steve Hilton hài tội cộng sản Trung Quốc, phân tích lợi hại và viết thẳng rằng khấu đầu trước bọn độc tài Bắc Kinh là sai lầm về đạo đức và phi lý về kinh tế!

Hồ Sơ Người-Việt sẽ thăm thú chuyện lý thú này! 

Hai Trăm Năm Trước

Cuối thế kỷ 18, Đế quốc Anh vừa khởi sự cuộc Cách mạng Kỹ nghệ, tìm cách giao thương với bốn phương sau khi chinh phục Ấn Độ, lập nhiều thương điếm từ vùng biển Caribbe tới Trung Đông.

Năm 1793, giữa những tao loạn tại Âu Châu từ cuộc Cách mạng Pháp, Đại sứ George Macartney gõ cửa Bắc Kinh với nhiều quà cáp để xin mở rộng giao thương. Hoàng đế Càn Long hoan hỉ nhận quà như một hình thức triều cống của bọn Hồng mao ở phương xa, nhưng lắc đầu nguầy nguậy. Phái bộ Macartney chối từ việc qùy gối khấu đầu trước Thanh triều và mang nhục rồi ra về tay trắng. Vì nhà Đại Thanh khi ấy còn ngồi trên đỉnh, nhìn thiên hạ bằng nửa con mắt nên chưa thấy ra sự lụn bại của mình.

Bước qua thế kỷ 19, hai chiều hướng trái ngược cứ tiếp tục vận hành.

Nước Anh ngày càng hùng mạnh thấy khó chịu với nhà Đại Thanh ù lỳ trì trệ. Trung Quốc có nhiều thương phẩm thơm tho, cả những cánh trà pha nước mà dân Anh đã khóai và nghiện, nhưng lại coi rẻ các sản phẩm tiêu dùng như áo quần dệt sợi của Anh, chỉ nhận thanh toán bằng bạc. Dự trữ bạc của Anh vì vậy hao hụt, nhưng người Anh cũng thấy dân Tầu lại ghiền một sản phẩm còn thơm hơn trà. Đó là thuốc phiện!

Họ phát minh ra cái… tam giác vàng: trồng thuốc phiện bên Ấn, chở qua Tầu đổi chác rồi đem trà về nước, với mối lợi là đồng bạc trắng phau. Dù có dốt, Thanh triều chẳng phải là ngu, họ thấy kho bạc hao hụt dần trong khi dân ghiền thì nằm bẹp như gián.

Đấy là lúc Tổng đốc Lưỡng Quảng (Quảng Đông và Quảng Tây) Lâm Tắc Từ được Hoàng đế Đạo Quang chuẩn tấu đề nghị, bổ vào chức Khâm sai Đại thần để thi hành chánh sách “cấm phiện”. Họ Lâm là một đại thần tài kiêm văn võ, đầu năm 1839 ban lệnh cấm hút thuốc phiện, tịch thu nha phiến và còn đốt kho thuốc phiện trong các thương điếm Anh. Ông cẩn thận gửi thư lên Nữ hoàng Victoria của Anh để phân bày phải trái về đạo lý và công yết lá thư tại khắp nơi ở Quảng Châu.

Chẳng biết tấu thư có lọt mắt Nữ hoàng hay không, nhưng Lâm Tắc Từ được Đế quốc Anh hồi đáp bằng pháo hạm và Hải quân của nhà Đại Thanh đại bại. Vì thế mới có “Hòa ước Nam Kinh” năm 1842: Đế quốc Anh nhận lấy thương cảng thơm phức là Hương Cảng, họ gọi là Hong Kong, và được rộng quyền giao thương.

Tức là nửa thế kỷ sau khi Đại sứ Macartney thất bại, Đế quốc Anh đã toại nguyện và Trung Quốc mang nhục. Nhưng chưa hết!

Tứ Bề Thọ Địch

Trăm năm sau đó, sự lớn mạnh của Đế quốc Anh là trào lưu tất yếu nhưng chưa mạnh bằng sự lụn bại của Đế quốc Trung Hoa.

Trong khi Anh quốc mở rộng đế chế khắp nơi, kể cả trên lục địa Phi Châu, thì Trung Quốc bạc nhược nhìn các cường quốc Âu Châu khác bước vào gõ cửa, và đòi chia phần tô giới. 

Nhục hơn thế, nước Nhật ở bên kia Hoàng hải đã sớm tỉnh thức khi bị pháo hạm Mỹ của Đề đốc Matthew Perry gõ cửa vào năm 1853. Họ mở cửa đón nhận học thuật của Tây phương và canh tân đất nước dưới triều đại mới của Minh Trị Thiên hoàng kể từ năm 1868. Nhật giải quyết bài toán cũ-mới bằng một trận nội chiến ngắn ngủi năm Mậu Thìn và bước theo con dường Duy Tân.

Vài chục năm sau, Nhật trở thành cường quốc, và còn dữ dội hơn các nước Âu Châu trong trận chiến 1894-1895 khiến nhà Đại Thanh không thể ngóc đầu dậy. Đến năm 1911 thì đi vào tan rã. Năm 1912, Trung Hoa Dân Quốc ra đời trên một xứ sở lụn bại tanh bành. Trung Quốc phải học Nhật Bản và bị Nhật cho nhiều bài học thấm đến xương tủy: bị Nhật tấn công và chiếm đóng.

Bên trời Âu, Đế quốc Anh lại gặp sự thách đố của một cường quốc mới nổi là nước Đức. Chiến tranh bùng nổ thành Đại chiến Âu Châu, rồi Thế chiến 1914-1918, với sự tham gia của Hoa Kỳ và các nước Âu Châu. Đấy là lúc Trung Quốc nhập cuộc bên phe Đồng Minh chống Đức, với hy vọng sẽ được chia phần sau này. Nhưng mà công cốc.

Khi nước Đức bại trận và bị các nước Đồng Minh xẻ thịt với Hiệp ước Versailles ngày 28 Tháng Sáu năm 1919 thì phái bộ Trung Hoa Dân Quốc có mặt trong hội nghị chia phần. Nhưng sức nặng lại nghiêng về một cường quốc Đồng Minh khác là nước Nhật. Tỉnh Sơn Đông do Đức chiếm đóng không hồi quy cố quốc mà được trao cho Nhật! Sĩ phu và thanh niên trí thức Tầu mới nổi điên về sự bạc nhược của Chính quyền Dân Quốc. Cuộc Vận động Ngũ Tứ (ngày bốn Tháng Năm) bùng nổ, chuyển mục tiêu từ chống Hiệp ước Versaiiles sang mục tiêu chống Chính quyền Dân Quốc.

Đảng Cộng sản Trung Hoa xuất hiện từ đấy, Tháng Bảy năm 1921, nhưng chưa ai kịp thấy vì năm 1931, Trung Quốc lại bị Nhật Bản xâm lăng. Trung Quốc tứ bề thọ địch, bên trong còn bị nội loạn.

Thế Chiến Hai Và Di Sản

Khi Thế chiến II bùng nổ vào năm 1939, một lần nữa Đế quốc Anh và Đế quốc già lão Trung Hoa lại đứng cùng chiến tuyến, lần này là để chống cái trục Đức-Nhật.

Lần này, Trung Quốc cũng lại ở vào phe chiến thắng nhờ quân lực Hoa Kỳ. Phái bộ của Dân Quốc có mặt trong những dàn xếp quốc tế của thời Hậu chiến, như Liên hiệp quốc hay kiến trúc tài chánh toàn cầu tại Hội nghị Bretton Wood. Nhưng bên trong lãnh thổ thì cuộc chiến Quốc cộng manh nha từ 1937 đã đi vào ngã ngũ khi phe Dân Quốc bị Hoa Kỳ bỏ rơi. Năm 1949 thì Mao Trạch Đông thắng tại Hoa lục, Dân Quốc lưu vong qua Đài Loan và bức màn sắt của Cộng sản đã khép xuống trong 30 năm kinh hoàng, từ 1949 đến 1979. Cho tới khi Đặng Tiểu Bình nắm lại quyền bính và tiến hành chánh sách mở cửa.

Đấy là một ấn bản mới, với màu sắc Trung Hoa Cộng sản, của công cuộc Duy Tân thời Minh Trị Thiên hoàng 90 năm về trước. Sau đó, Trung Hoa Dân Quốc bị Hoa Kỳ đạp ra khỏi Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc để nhường ghế cho Trung Hoa Cộng Sản. Bên trong, họ Đặng ngồi vào tay lái của Mao để dẫn quốc gia qua hướng khác.

Như mọi nước đi sau trong cuộc cách mạng công nghiệp, Trung Quốc không mất hai thế kỷ như Đế quốc Anh mà chỉ mất hai thập niên. Đến năm 1997 thì đòi lại được Hong Kong rồi Macao và trong khi Đế quốc Anh mắc bệnh lão hóa và suy sụp dần thì Đế quốc Trung Hoa tái xuất hiện dưới lá cờ đỏ, trở thành cường quốc có sản lượng kinh tế đứng hạng nhì thế giới. Hai Đế quốc cừu thù vừa thay bậc đổi ngôi. Tuần này cả Hoàng gia già trẻ, từ Nữ hoàng đến Hoàng tử lẫn chính phủ Anh đang trải thảm đỏ đón mừng Tập Cận Bình để xin chút cháo là hợp đồng đầu tư trị giá 30 tỷ Anh kim!

Nhưng vì sao mà một đại trí thức là chiến lược gia Steve Hilton, hiện là giáo sư và doanh gia tại Mỹ, lại đả kích quyết định của Chính quyền Cameron? Chỉ vì hai Đế quốc chuyển dịch theo hai hướng trái ngược.

Khác với nhà Đại Thanh từ giữa thế kỷ 19, sau Thế chiến II, Đế quốc Anh ý thức được sự suy sụp của mình từ năm 1957 - khi phải triệt thoái khỏi miền Đông Kênh đào Suewz - và mở cửa làm ăn theo hướng khác. Văn minh, hiếu hòa và tôn trọng quy củ của thế giới để phần nào gìn giữ được ưu thế của London như một trung tâm tài chánh lớn của thế giới. Còn lại, quyền lợi kinh tế là cái gì đó có thể thương thuyết được. Theo kiểu con buôn không xài súng.

Đế quốc Trung Cộng thì khác. Trò bá đạo truyền thống được cải tạo và trở thành quốc đạo. Bên trong, lãnh đạo vẫn coi dân như cỏ rác, dân quyền hay dân quyền là dép rách. Bên ngoài thì học nghề con buôn bằng mua chuộc – kể cả tách nước Anh ra khỏi quỹ đạo Hoa Kỳ, và áp dụng chính sách ngoại giao bằng pháo hạm của các nước vào thế kỷ 19. Trung Quốc đưa nguyên thế kỷ 19 vào thế kỷ 21, trở thành một mối nguy cho các nước.

Nhờ vậy, ngày nay phái bộ Trung Quốc được nước Anh đối xử tử tế hơn phái bộ Anh của Macartney. Vinh hiển có thừa. Nhưng Di Sản từ Thế chiến II có thể là Thế chiến III!

___

Kết luận ở đây là gì?

Đế quốc Anh đã để lại nhiều tai họa cho các dân tộc khác trong và sau thời thống trị của mình. Nếu ngày nay, họ có mang nhục cầm bát xin ăn cũng chẳng ai thương.

Nhưng ai sẽ lãnh họa của Đế quốc Trung Hoa sau này?


****

Mạch dẫn vào "Bên Kia Màn Khói" tuần này:

https://www.youtube.com/watch?v=tfrgPefR6z4&feature=share

Thông Tin từ Trung Quốc

Nguyên Lam & Nguyễn Xuân Nghĩa, RFA Ngày 151021

Diễn đàn Kinh tế 

 

 

Thông tin kinh tế đã đáng ngại, sự nhu nhược của thiên hạ mới đáng lo

 

* Một biển quảng cáo quảng cáo nhà ở cao cấp mới tại Bắc Kinh, Trung Quốc (minh họa) AFP* 

 

 

 

 

Trước khi đảng Cộng sản Trung Hoa họp Hội nghị Ban chấp hành Trung ương kỳ Năm của Khóa 18 vào tuần tới, các tín hiệu xuất phát từ Bắc Kinh vẫn gây phân vân trên thị trường quốc tế về thực trạng kinh tế và ý chí cải cách của giới lãnh đạo xứ này. Bên cạnh đó, động thái quân sự của họ trên biển Đông cũng gây lo ngại cho lân bang về thiện chí hòa bình của Bắc Kinh. Diễn đàn Kinh tế sẽ tìm hiểu về hai sự trái chiều nói trên. Xin quý thính giả nghe Nguyên Lam nêu vấn đề.

Nguyên Lam: Xin kính chào ông Nghĩa. Hôm Thứ Hai 19, Cục Thống kê Quốc gia của Bắc Kinh công bố thống kê về đà tăng trưởng của Quý III, từ Tháng Bảy đến Tháng Chín, theo đó sản lượng kinh tế Trung Quốc chỉ tăng có 6,9%, là mức thấp nhất từ sáu năm nay, từ Quý I của năm 2009. Mặc dù đấy là một dấu hiệu đáng ngại, đa số các trung tâm nghiên cứu kinh tế của thế giới vẫn cho con số 6,9% là không đáng tin và tình hình có thể còn tồi tệ hơn vậy. Cũng trong tuần qua, từ Bắc Kinh lại xuất hiện nhiều tín hiệu mâu thuẫn về những gì giới lãnh đạo kinh tế sẽ áp dụng. Như sẽ tiến hành cải cách hành chính và doanh nghiệp theo lời khẳng định của Chủ tịch Tập Cận Bình hoặc vẫn tìm cách can thiệp vào kinh tế để chống đỡ khó khăn trước mắt. Ông  nghĩ sao về loại tin tức trái chiều này? Nói chung, làm sao ta nắm vững được thông tin về Trung Quốc?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Trước hết, các nước đều biết tình trạng thiếu khả tín, không đáng tin, về thống kê kinh tế của Trung Quốc vì một lý do chính trị đã trở thành dễ hiểu. Trong hệ thống của xứ này, giới chức thu thập thống kê không là thành phần độc lập, do vị trí hành chính hay quyền hạn chẳng liên hệ gì đến con số khảo sát, mà chỉ thăng quan tiến chức nhờ thượng cấp ở trên chứ không do người dân ở dưới. Vì vậy, mỗi cấp thu thập thống kê đều có xu hướng tô hồng sự kiện khách quan ở dưới với kết quả sau cùng là những con số không đáng tin. Năm xưa, khi còn là Bí thư Liêu Ninh, Thủ tướng Lý Khắc Cường từng nói rằng ông không tin vào loại thống kê ông gọi là “nhân tạo”, là giả tạo, mà tìm các số liệu khác để thẩm định tình hình sản xuất thật. Từ đấy giới quan sát quốc tế mới thu thập loại số liệu này để lập ra cái họ gọi là “chỉ số Lý Khắc Cường” hầu có được hình ảnh trung thực hơn về tình hình kinh tế Trung Quốc.

- Ngoài ra, chúng ta chẳng nên quên rằng trên một lãnh thổ rất rộng với thực tế quá phức tạp thì kỹ thuật thống kê cũng khó đo lường được thực tế và thường xuyên phải điều chỉnh. Tôi xin lấy một ví dụ thiết thực là Ngân hàng Trung ương Hoa Kỳ phải căn cứ trên tình hình lạm phát để quyết định về lãi suất trong chính sách tiền tệ. Với rất nhiều chuyên gia có tinh thần mẫn cán và độc lập, theo các kỹ thuật thống kê tân tiến, họ tính ra chỉ số giá cả hàng công nghiệp là PPI làm cơ sở dự đóan chỉ số giá tiêu dùng CPI và kết luận rằng lạm phát không tăng trên thị trường Mỹ.

Tinh thần duy ý chí của một đảng độc quyền càng khiến họ nói một đàng về mục tiêu, như sẽ tăng cường áp dụng quy luật thị trường để đem lại thịnh vượng, mà thực tế lại làm một nẻo như trực tiếp can thiệp vào thị trường và gây lệch lạc làm cho chính họ cũng bị lúng túng - Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Vậy mà nếu hỏi người đi chợ, hoặc chính mình đang kinh doanh về ăn uống, thì ta thấy giá lương thực và rau cỏ tại Mỹ có tăng chứ không như kết luận của Ngân hàng Trung ương. Sự khác biệt ấy cho thấy một vấn đề rất kỹ thuật. Nhưng trong một xứ tự do như tại Hoa Kỳ, người ta có quyền nêu câu hỏi và tranh luận về tính chất đáng tin hay không của thống kê. Tại các nước độc tài như Trung Quốc thì chẳng ai có quyền, nên họ chẳng lý gì đến thống kê nhà nước mà tính toán theo kiểu của mình, nên mới dẫn tới những kết quả bất ngờ, thường thì trái ngược với thống kê.

Nguyên Lam: Có lẽ vì vậy mà thế giới bên ngoài lại càng phân vân không chỉ về hiện trạng kinh tế Trung Quốc mà về khả năng quản lý của giới hữu trách ở trên. Thưa ông Nghĩa, một thí dụ được nhắc nhở là chính sách của Bắc Kinh với hệ thống doanh nghiệp nhà nước làm ăn sa sút và thiếu năng suất. Qua ba Hội nghị Ban chấp hành, người ta thấy lãnh đạo đảng đã ra nghị quyết về cải cách doanh nghiệp cho sát với quy luật thị trường nhưng rốt cuộc thì Bắc Kinh tiếp tụ củng cố vai trò và sức nặng của hệ thống kinh tế nhà nước. Đấy là một thí dụ khác về thông tin mâu thuẫn từ Bắc Kinh. Ông Nghĩa nghĩ sao?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta nên quen dần với sự kiện khách quan là tình hình kinh tế và chính trị của Trung Quốc là cái gì đó quá phức tạp ngay cho giới lãnh đạo tại Bắc Kinh. Nhưng vì không có nền móng dân chủ và nguyên tắc tự do thông tin hay tư tưởng, họ giữ độc quyền chân lý, không cho ai nói khác hay dạy khác, nên gặp mâu thuẫn về những gì muốn làm và chuyện gì làm được, chuyện gì không. Tinh thần duy ý chí của một đảng độc quyền càng khiến họ nói một đàng về mục tiêu, như sẽ tăng cường áp dụng quy luật thị trường để đem lại thịnh vượng, mà thực tế lại làm một nẻo như trực tiếp can thiệp vào thị trường và gây lệch lạc làm cho chính họ cũng bị lúng túng. Nếu ta cứ tin vào chủ trương hay phát biểu chính thức thì sẽ lại bị bất ngờ. Việc cải cách hệ thống ngân hàng và doanh nghiệp nhà nước là một thí dụ nổi bật mà không duy nhất.

Nguyên Lam: Thưa ông, gặp hoàn cảnh vừa phức tạp vừa mờ ám như vậy thì người ta có cách gì thấy ra sự thật hoặc dựa trên cơ sở gì để dự báo tương lai? Một cách cụ thể thì Trung Quốc có còn là một cường quốc kinh tế hay không sau mấy chục năm tăng trưởng rất cao và nay lại có vẻ lúng túng trước những bài toán quá lớn mà chưa chắc lãnh đạo đã giải quyết nổi?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi xin đề nghị là ta đi vào hai bước ngắn dài để tìm ra câu trả lời.

- Về ngắn hạn thì từ Thứ Hai 26 này, đảng Cộng sản sẽ họp Hội nghị Kỳ 5 của Ban Chấp hành Trung ương thuộc Khóa 18, để 205 Trung ương Ủy viên thảo luận về Kế hoạch Năm năm thứ 13 cho thời kỳ 2016-2020. Đấy là cơ chế cao cấp nhất sẽ thống nhất nghị trình được Bộ Chính trị đề ra cho đảng viên cán bộ cùng biết về các mục tiêu ưu tiên và nhiệm vụ trong trung hạn. Nếu theo dõi kỹ, người ta có thể biết được lãnh đạo xứ này muốn gì về kinh tế, thí dụ như về chỉ tiêu tăng trưởng thấp hơn thực tế hay về nhịp độ cải cách doanh nghiệp nhà nước cho mạnh hơn. Điều ấy không có nghĩa là Bắc Kinh sẽ tranh thủ được các ưu tiên nhưng ít ra cũng là một thông tin về những ước muốn của đảng.

Bắc Kinh ráo riết tăng chi và bơm tiền kích thích kinh tế và chất lên một núi nợ kỷ lục trong một thời gian rất ngắn. Họ đang phải giải quyết bài toán ấy với nguy cơ vỡ nợ hàng loạt, từ các doanh nghiệp, ngân hàng đến chính quyền địa phương với cả vạn công ty đầu tư được lập ra để thực hiện các dự án ảo nhằm tạo ra việc làm cho địa phương khỏi bị loạn - Nguyễn-Xuân Nghĩa

- Song song, Hội nghị Kỳ 5 còn có thể nêu một số biện pháp nhằm hoàn tất đợt ba của chiến dịch diệt trừ tham nhũng và đem lại một số ổn định sau ba năm xáo trộn quá lớn. Nếu có loại thông tin ấy thì người ta dễ suy đoán ra tình hình thanh lọc nhân sự, hay thanh trừng chính trị, để hiểu được vị trị hay khả năng của các lãnh tụ có thẩm quyền trên thượng tầng. Đấy chỉ là một bước ngắn thôi và truyền thông quốc tế vẫn theo dõi loại sự kiện này để ít ra biết được ai là người có thực quyền về kinh tế hay chính trị hầu đoán ra kết quả thật của từng lời tuyên bố của họ.

Nguyên Lam: Ông Nghĩa nói như vậy vì hàm ý là còn có một bước thứ hai. Thưa ông, đấy là gì?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Chúng ta nên nhìn rộng ra ngoài và sâu hơn về quá khứ để phần nào hiểu ra thực lực và khả năng của một quốc gia đông dân như Trung Quốc, hiện có sản lượng đứng hàng thứ nhì của thế giới, được ước tính vào khoảng 10 ngàn tỷ đô la một năm. Ngoài thực lực kinh tế, Trung Quốc còn có hệ thống chính trị độc quyền và tinh thần bá quyền của một nền văn hóa mang nặng mặc cảm tự tôn về chính trị mà tự ti về kỹ thuật vừa mới vươn lên sau hơn trăm năm lụn bại.

- Sự kiện một nước mới nổi và thách thức một cường quốc đương nhiệm thường gây ra chiến tranh. Giới nghiên cứu lịch sử đã tính ra xác suất có thể là 75%, là ba phần tư trong một giai đoạn trải dài đến 500 năm. Vì hoàn cảnh kinh tế chính trị đặc biệt của Trung Quốc, người ta muốn biết kinh tế xứ này sẽ suy sụp và bị nội loạn hay chỉ suy trầm mất dăm bảy năm rồi trở lại bình thường, tức là lãnh đạo có khả năng ứng phó hay không? Nỗi thắc mắc ngắn hạn của thị trường không thể khỏa lấp những ưu lo dài hạn của chính trường, của lãnh đạo các nước khác.

Nguyên Lam: Nếu nhìn theo một viễn ảnh lâu dài như vậy, thưa ông, người ta có thể kết luận những gì và dựa trên cơ sở nào?

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi thiển nghĩ rằng nếu nhìn trong trường kỳ thì những hoạn nạn hiện nay của Trung Quốc đã manh nha từ năm 2008 chứ không chỉ xuất hiện từ Tháng Tám vừa qua. Năm đó, thế giới bị Tổng suy trầm và nạn ách tắc tín dụng cùng sự sút giảm đáng kể của nhập khẩu đã gián tiếp phơi bày các nhược điểm sinh tử trong chiến lược phát triển kinh tế của Trung Quốc. Chiến lược ấy dựa vào đầu tư và xuất khẩu làm lực đẩy cho một đà tăng trưởng có vẻ ngoạn mục mà thật ra lại thiếu phẩm chất vì thất quân bình, gây bất công và ô nhiễm môi sinh.

- Khi cơ sự xảy ra, lãnh đạo Bắc Kinh ráo riết tăng chi và bơm tiền kích thích kinh tế và chất lên một núi nợ kỷ lục trong một thời gian rất ngắn. Họ đang phải giải quyết bài toán ấy với nguy cơ vỡ nợ hàng loạt, từ các doanh nghiệp, ngân hàng đến chính quyền địa phương với cả vạn công ty đầu tư được lập ra để thực hiện các dự án ảo nhằm tạo ra việc làm cho địa phương khỏi bị loạn.

- Vậy mà ưu thế xuất khẩu hàng rẻ cũng chẳng tạo ra sức bật và lãnh đạo đối diện với sự thật. Họ phải chấp nhận một đà tăng trưởng thấp hơn và chuyển hướng là tìm lực đẩy từ tiêu thụ nội địa. Họ cũng phải cải tổ cơ chế ngân hàng và doanh nghiệp, cải cách hệ thống công chi thu toàn quốc để địa phương có nguồn tài trợ ngân sách khác, thay vì bán đất và vay tiền ngân hàng đi làm bậy. Nói chung thì muốn chuyển hướng, lãnh đạo phải cải cách mà việc cải cách lại gây thiệt hại cho đảng viên cán bộ cao cấp nên mới bị cưỡng chống và dẫn tới nhiều mâu thuẫn chính trị.

Nguyên Lam: Khi nhìn vào khung cảnh trường kỳ như vậy thì người ta có thể hiểu được nguyên do của nhiều tín hiệu khó hiểu hay không đáng tin xuất phát từ Trung Quốc. Vì thời lượng có hạn, Nguyên Lam xin đề nghị ông tạm tổng kết về đề tài thông tin từ Trung Quốc và có thể là cuối năm nay chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp về triển vọng tương lai của xứ này.

Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Tôi nghĩ rằng Trung Quốc không thể làm gì khác nhiều quốc gia đã trải qua giai đoạn tương tự. Tức là kinh tế sẽ hết đà tăng trưởng quá cao của mấy chục năm trước và phải cải cách nên sẽ gặp nhiều khó khăn chính trị bên trong. Cũng chính vì vậy mà lãnh đạo lại càng dễ gây rủi ro xung đột với bên ngoài.

- Nếu hiểu như vậy, các quốc gia khác nên có tinh thần kết ước là giúp Bắc Kinh chuyển hướng kinh tế trong ổn định và có lợi cho toàn thế giới. Nhưng song song thì vẫn phải thống nhất thái độ quyết liệt về an ninh để Bắc Kinh đánh giá lại rủi ro mà chấm dứt chính sách hung hăng ngày nay. Thiếu sự cứng rắn đó của các nước thì nguy cơ chiến tranh rất dễ bùng nổ, với kết quả sau cùng là Trung Quốc vẫn bị nội loạn và phân hóa như đã từng bị rất nhiều lần trong lịch sử, nhưng với hậu quả vẫn là tổn thất và điêu linh cho các nước lân bang.

Nguyên Lam: Xin cảm tạ ông Nghĩa về bài phân tích này.

Mối Nguy Cho Trung Quốc Không Là TPP

Nguyễn-Xuân Nghĩa - Người Việt Ngày 151019

"Kinh Tế Cũng Là Chính Trị"

Ngân Sách Địa Phương Mới Nhức Đầu…   

* Bác Mao úp mặt *

Chúng  ta chưa biết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Kỳ Năm của Khóa 12 sẽ bàn thảo những gì về Kế hoạch Năm năm sắp tới của kinh tế Trung Quốc, từ 2016 đến 2020. Mà có biết thì cũng bằng thừa vì kết quả vẫn là một Nghị quyết ba bốn phải, cái gì cũng có và cũng làm. Văn kiện đảng luôn luôn có lý vì bao gồm nhiều việc, còn thực hiện được hay không lại là chuyện khác.

Chúng ta càng không biết được lãnh đạo Trung Quốc muốn làm những gì vì mỗi cấp lại bật ra một số tín hiệu, rằng đảng sẽ cho thi hành việc này hay việc kia, và các tín hiệu ấy bật ra nhiễu âm khó nghe và khó hiểu. Thí dụ như sẽ chuyển hướng theo quy luật thị trường và cải cách doanh nghiệp nhà nước. Hoặc sẽ khắc phục mọi khó khăn để nâng mức tiêu thụ nội địa làm lực đẩy, v.v….

Một số “nhà quan sát Tây phương” – chủ yếu là cái loa của các tổ hợp đầu tư - còn say đắm mô hình phát triển kinh tế của Bắc Kinh, hoặc vẫn muốn chiêu mộ khách hàng bỏ tiền vào thị trường Trung Quốc, thì mạnh dạn nói đến sức cảnh tỉnh của Hiệp ước Đối tác Xuyên Thái bình dương TPP giữa 12 quốc gia, nên vội kết luận rằng Trung Quốc cũng sẽ cải cách để sẽ gia nhập.

Hàng ngày, hàng tuần, những ai quan tâm đến kinh tế và chính trị Trung Quốc đều phải tiêu hóa loại thông tin đa chiều và khó nuốt này.

Nhưng nếu không mắc bệnh Sợ Tầu thì ta có thể nhìn ra một vấn đề khác. Mối nguy cho kinh tế và lãnh đạo Trung Quốc chưa phải là Hiệp ước TPP của 12 nước trên vành cung Thái bình dương. Mối nguy đó là trái bóng địa ốc và ngân sách địa phương. Trái bóng là kinh tế và ngân sách là chính trị.

*

Trung Quốc bị nạn bong bóng gia cư địa ốc nổi lên từ đầu năm 2013, đụng cao điểm và bắt đầu xì  từ đầu năm 2014. Người ta đo lường trái bóng ở giá nhà mới trong các khu gia cư – khác với giá cao ốc thương mại chẳng hạn. Giá nhà loại mới đã tăng vọt rồi tuột dốc từ 2014.

Ai học phép “ăn cây nào rào cây nấy” thì nhắc đến sự phục hồi kể từ đầu năm 2015.

Họ nói không sai vì lấy giá gia cư tại các thành phố thuộc lớp một, như Thượng Hải hay Bắc Kinh, để chứng minh sự hồi phục kể từ Tháng Sáu vừa qua. Nhưng cố quên tình hình các thành phố thuộc lớp hai, lớp ba hay lớp tư, tại những khu vực hẻo lánh, thưa dân và thiếu hạ tầng cơ sở. Nơi đây thị trường chưa hồi phục, giá nhà vẫn sụt và số dự án mua đất xây nhà thì giảm một phần ba. Nói nôm na là số nhà ế vẫn còn quá nhiều, giá dù hạ vẫn chưa bán hết. Mà nhiều dự án xây dựng dở dang vẫn phải hoàn tất, là xây nốt, xây thêm và được tính ra đà tăng trưởng của tổng sản lượng.

Đấy là chuyện kinh tế, thật ra cũng chẳng khác những gì đã thấy tại Hoa Kỳ hay Âu Châu trong các năm 2006-2008.

*

Nhưng kinh tế cũng là chính trị và tại Trung Quốc, chính trị mới là động lực chỉ đạo.

Từ năm 1994, hệ thống ngân sách Trung Quốc đã trải qua thời “đổi mới”: trung ương giảm dần sự chu cấp cho các địa phương. Chính quyền trung ương thu được phân nửa nguồn thu thuế khóa, mà chỉ tài trợ khoảng 20% của số tổng chi trên toàn quốc. Theo triết lý chính trị của Bắc Kinh, “nhà nước mạnh” có nghĩa là trung ương mạnh. Từ đấy, các chính quyền địa phương mới thường xuyên bị thiếu hụt ngân sách và Bắc Kinh phát huy sáng tạo bằng nguyên tắc… quen quen: “đất đai thuộc quyền sở hữu của toàn dân (nhưng) do nhà nước thống nhất quản lý”. Và trung ương trao quyền quản lý ấy cho các đảng bộ và nhà nước địa phương.

Nhờ vậy, bán đất thuộc phạm vi trách nhiệm của địa phương. Bán cho ai với giá biểu ra sao là điều có thể thương thảo được nếu có quan hệ tốt. Việc quản lý ấy là nguồn thu về thuế khóa cho các địa phương và giải quyết được khoảng 40% nhu cầu về ngân sách, nhưng dẫn tới tham nhũng, lạm dụng và cả nạn cướp đất. Việt Nam cộng sản không sáng tạo ra điều gì vì học thói đó từ Bắc Kinh.

Khi cư dân bị cướp đất và biểu tình phản đối tại rất nhiều tỉnh thành địa phương thì trung ương bèn sửa sai. Mà sửa không được vì phép vua thua lệ làng, hay quan trên ở xa mà bản nha ở gần. Hiện nay, đất đai vẫn đóng góp tới 38% cuả nhu cầu ngân sách các tỉnh.

Và chính là hệ thống quản lý được ủy quyền cho các địa phương mới dẫn đến nạn bong bóng đầu tư trên thị trường gia cư địa ốc.

Các địa phương ghìm đất để nống giá, nhờ đó có thêm nguồn tài trợ ngân sách. Và giá tăng khiến nhà nhà đều lao vào việc xây nhà để kiếm lời. Họ chạy theo bóng ảo mà ở trên vẫn vỗ đầu khen tốt vì các dự án xây cất tạo công ăn việc làm cho các địa phương và thu hút các ngành sản xuất vật liệu xây cất. Người ta cứ nói rằng trong có mươi năm, Trung Quốc sản xuất ra một lượng xi măng cao gấp ba gấp năm tổng số xi măng của Hoa Kỳ trong cả thế kỷ!

Kết quả, báo chí nói rằng kinh tế Trung Quốc sẽ bắt kịp Hoa Kỳ, các đảng viên địa phương thì thăng quan tiến chức nhờ tạo ra phép lạ kinh tế. Trong khi sự kỳ diệu với màu sắc Trung Hoa là những thành phố ma, xây lên mà không có người ở.

Trong đà thi đua xây cất đó, nhà nước địa phương còn sáng tạo với nghệ thuật huy động vốn. Họ lập ra các công ty đầu tư của địa phương, vay tiền các ngân hàng của nhà nước ở địa phương và được khuyến khích đi vay nhờ lãi suất rẻ do quan hệ tốt với quan chức địa phương. Và khi thế giới bị nạn Tổng suy trầm 2008-2009 thì chánh sách ấy rất phải đạo vì trung ương mở vòi tín dụng để kích thích sản xuất. Vả lại, giá nhà giá đất càng tăng thì tài sản thế chấp để vay tiền càng lên giá, cho phép các công ty đầu tư này vay nhiều hơn, thực hiện dự án quy mô hơn, v.v.….

Cho tới khi bóng xì, giá sụt thì các địa phương mất nguồn thu ngân sách và phải trả nợ, là chuyện hôm nay.

*

Kinh tế học lại còn có một nguyên lý tiếp nhận từ kỹ nghệ bảo hiểm là hiện tượng “ỷ thế làm liều”, thuật ngữ chuyên môn gọi là “moral hazard”. Vì công ty của nhà nước địa phương vay tiền của ngân hàng cũng của nhà nước ở địa phương nên có rủi ro gì thì nhà nước cũng sẽ nhảy ra cấp cứu. Trung ương không thể nào để một chính quyền địa phương bị phá sản nên có gì thì cũng sẽ bơm tiền cấp cứu. Huống hồ, chủ trương mới của lãnh đạo là giúp dân tăng mức lợi tức để nâng tiêu thụ làm lực đẩy thay cho đầu tư và xuất cảng.

Khốn nỗi trung ương còn sáng tạo hơn vậy. Thay vì bơm tiền vào khu vực gia cư địa ốc bị suy sụp thì ta cho bơm tiền vào thị trường cổ phiếu. Trái bóng gia cư bị xì thì đã có trái bóng cổ phiếu. Nhờ vậy, thị trường chứng khoán Trung Quốc mới tăng 150% từ năm ngoái và bắt đầu sụt kể từ giữa Tháng Sáu…. Trong khi đó, ngoài nan đề trả nợ, việc tài trợ ngân sách địa phương vẫn còn nguyên vẹn.

Vì vậy, mối nguy hiện nay cho lãnh đạo chưa phải là sự quyến rũ của Hiệp ước TPP khiến Con Đường Tơ Lụa có thể là con đường ma. Mối nguy đó là làm sao cải cách hệ thống tài chánh công để tái lập trật tự và trách nhiệm của chính quyền trung ương và các tỉnh.

Truyện dài kinh tế chính trị Trung Quốc chưa thể kết thúc!